Hoàng hậu duy nhất của triều Nguyễn được an táng cạnh vua Gia Long, hơn 20 năm đồng cam cộng khổ dựng nên vương triều
Trong lịch sử triều Nguyễn, có một vị hoàng hậu được xem là trường hợp đặc biệt khi không chỉ cùng chồng trải qua những năm tháng dựng nghiệp đầy gian khó mà còn là người duy nhất được hợp táng với hoàng đế. Vinh dự này phản ánh vị trí và vai trò nổi bật của bà trong suốt quá trình hình thành vương triều.
Triều Nguyễn kéo dài 143 năm với 13 đời vua, để lại nhiều dấu ấn về lịch sử, văn hóa và kiến trúc. Bên cạnh những vị hoàng đế nổi tiếng, hậu cung nhà Nguyễn cũng ghi dấu nhiều nhân vật có ảnh hưởng lớn, trong đó nổi bật là Thừa Thiên Cao Hoàng hậu - chính thất của vua Gia Long.
Người phụ nữ theo vua Gia Long hơn hai thập kỷ bôn ba dựng nghiệp
Thừa Thiên Cao Hoàng hậu (1762-1814), tên húy Tống Phúc Thị Lan, xuất thân trong dòng họ Tống Phúc danh giá. Cha bà là Quý quốc công Tống Phúc Khuông - vị đại thần có nhiều công lao giúp Nguyễn Phúc Ánh khôi phục lực lượng trong giai đoạn đầy biến động.
Năm 1778, bà cùng gia đình theo cha vào Gia Định. Hai năm sau, khi mới 18 tuổi, bà được Nguyễn Phúc Ánh hỏi cưới và lập làm Nguyên phi.
Sử sách ghi nhận bà là người đoan trang, đức hạnh, luôn giữ gìn lễ nghi và được hoàng tộc hết sức kính trọng.
Trong hơn 20 năm Nguyễn Phúc Ánh bôn ba chống quân Tây Sơn, bà luôn đồng hành, chia sẻ mọi gian khó. Từ những ngày lưu lạc ở vùng Nam Bộ cho đến khi cơ đồ được gây dựng, bà vẫn sát cánh bên chồng. Không chỉ chăm lo hậu phương, bà còn trực tiếp dệt may quân phục phục vụ binh lính.
Hai người từng có hai hoàng tử nhưng đều không may mất sớm trước khi vua Gia Long thống nhất đất nước.
Một dấu mốc quan trọng diễn ra năm 1793, khi Nguyễn Phúc Ánh giao Hoàng tử Nguyễn Phúc Đảm - người sau này trở thành vua Minh Mạng - cho bà trực tiếp nuôi dưỡng.
Thừa Thiên Cao Hoàng hậu đồng ý, nhưng đề nghị Nguyễn Phúc Ánh phải lập văn bản xác nhận việc giao phó này. Từ đó, Hoàng tử Đảm được bà chăm sóc, giáo dục như con ruột.
Sau khi đánh bại nhà Tây Sơn và lên ngôi hoàng đế năm 1802, Gia Long chính thức khai sáng triều Nguyễn. Đến năm 1806, ông tổ chức đại lễ sắc phong Thừa Thiên làm Hoàng hậu. Đây cũng là lần đầu tiên triều Nguyễn thực hiện đầy đủ nghi thức lập Hoàng hậu theo quy chế hoàng cung.
Ngoài vai trò là mẫu nghi thiên hạ, bà còn là thân mẫu của Hoàng tử Nguyễn Phúc Cảnh - người từng được lập làm Đông cung Thái tử. Mặc dù Thái tử Cảnh mất trước vua Gia Long và không thể kế vị, dòng hậu duệ của ông vẫn giữ vị trí quan trọng trong hoàng tộc nhà Nguyễn những đời sau.
Hoàng hậu duy nhất được hợp táng cùng vua Gia Long
Sau khi qua đời, Thừa Thiên Cao Hoàng hậu được an táng tại Thiên Thọ Lăng - nơi an nghỉ của vua Gia Long.
Đây là công trình đặc biệt trong hệ thống lăng tẩm các vua Nguyễn bởi là nơi duy nhất nhà vua và hoàng hậu được hợp táng trong cùng một khu lăng.
Thiên Thọ Lăng được khởi công từ năm 1814 và hoàn thành vào năm 1820. Toàn bộ quần thể nằm giữa vùng đồi núi rộng lớn thuộc khu vực Kim Long, TP Huế ngày nay.
Khu lăng được xây dựng trên quần sơn gồm 42 ngọn đồi và núi. Trong đó, núi Đại Thiên Thọ đóng vai trò trung tâm và cũng là nguồn gốc tên gọi của lăng.
Theo quan niệm phong thủy, phía sau có 7 ngọn núi tạo thế hậu chẩm, hai bên là 14 ngọn núi tạo thành thế "Tả Thanh Long - Hữu Bạch Hổ", tượng trưng cho sự vững bền và che chở.
Điểm đặc biệt nhất nằm ở khu mộ trung tâm, nơi vua Gia Long và Thừa Thiên Cao Hoàng hậu cùng yên nghỉ.
Khác với các lăng vua Nguyễn khác, hai phần mộ được đặt song song theo hình thức song táng, thể hiện quan niệm "Càn Khôn hiệp đức", biểu tượng cho sự hòa hợp và thủy chung giữa vợ chồng.
Hai ngôi mộ đều được xây theo kiểu thạch thất, có kích thước và kết cấu gần như giống hệt nhau, chỉ cách nhau khoảng 24 cm.
Theo nguyên tắc "nam tả, nữ hữu", nếu nhìn từ phía ngoài vào thì mộ vua nằm bên phải, còn nếu đứng từ trong khu lăng nhìn ra thì mộ vua ở phía bên trái.
Một điểm khác biệt nữa là toàn bộ khu mộ được xây dựng khá giản dị, không sử dụng nhiều họa tiết chạm khắc hay sơn son thếp vàng như nhiều công trình cung đình khác.
Phía trước mỗi phần mộ đều đặt hương án bằng đá Thanh theo kiểu sập chân quỳ. Cả hai sử dụng chung một bình phong phía sau và được bao bọc bởi hai lớp thành đá.
Sau hơn hai thế kỷ tồn tại, màu đá đã ngả sang xám đen, tạo nên vẻ cổ kính, trầm mặc giữa không gian rừng thông và núi non xứ Huế.
Việc Thừa Thiên Cao Hoàng hậu là người duy nhất được an táng cạnh vua Gia Long không chỉ phản ánh tình cảm gắn bó giữa hai người mà còn thể hiện sự ghi nhận của triều Nguyễn đối với người phụ nữ đã dành hơn 20 năm đồng cam cộng khổ, góp phần quan trọng vào quá trình hình thành vương triều.
