Trên hầu hết các cánh cổng của Tử Cấm Thành, mỗi cánh cửa đều được gắn 81 chiếc đinh tán theo bố cục 9 hàng ngang và 9 hàng dọc. Tuy nhiên, riêng Đông Hoa Môn lại chỉ có 72 chiếc đinh, được sắp xếp thành 9 hàng ngang và 8 hàng dọc. Chi tiết tưởng chừng nhỏ này đến nay vẫn là đề tài thu hút sự quan tâm của nhiều người.
Tử Cấm Thành - quần thể cung điện nổi tiếng tại Bắc Kinh (Trung Quốc) - được xem là công trình kết tinh những giá trị về kiến trúc, triết học và văn hóa phương Đông. Từ cách quy hoạch cung điện đến màu sắc, hoa văn hay các chi tiết trang trí đều được tính toán cẩn trọng theo những quan niệm của người xưa.
Những con số không chỉ mang ý nghĩa đếm
Là hoàng cung của 24 vị hoàng đế dưới hai triều đại Minh và Thanh, Tử Cấm Thành ngày nay vẫn là một trong những địa danh thu hút đông đảo du khách khi đến Trung Quốc.
Một trong những chi tiết khiến nhiều người chú ý là những chiếc đinh tròn mạ vàng xuất hiện trên các cánh cổng lớn của hoàng cung. Mỗi cánh cửa tại nhiều cổng chính đều được gắn tới 81 chiếc đinh, làm dấy lên thắc mắc về ý nghĩa phía sau cách bố trí này.
Thực tế, những chiếc đinh không chỉ có tác dụng trang trí mà còn phản ánh địa vị và quyền lực theo lễ chế phong kiến.
Tử Cấm Thành có bốn cổng chính gồm Ngọ Môn ở phía Nam, Đông Hoa Môn ở phía Đông, Tây Hoa Môn ở phía Tây và Thần Vũ Môn ở phía Bắc.
Tại Ngọ Môn, Tây Hoa Môn và Thần Vũ Môn, mỗi cánh cửa đều có 81 chiếc đinh tán được bố trí theo dạng 9 hàng ngang và 9 hàng dọc. Riêng Đông Hoa Môn là trường hợp ngoại lệ khi chỉ có 72 chiếc, tương ứng với 9 hàng ngang và 8 hàng dọc.
Trong văn hóa Trung Hoa cổ, các con số mang nhiều tầng ý nghĩa hơn việc dùng để tính toán. Người xưa quan niệm số lẻ thuộc dương, số chẵn thuộc âm. Các số 1, 3, 5, 7 và 9 được xếp vào "thiên số", còn 2, 4, 6, 8 và 10 là "địa số".
Trong đó, số 9 được xem là con số tượng trưng cho quyền lực tối thượng, gắn liền với hoàng đế và hoàng quyền.
Từ thời nhà Minh, số lượng đinh tán trên cổng đã được quy định chặt chẽ theo cấp bậc và thân phận.
Đến triều Thanh, cửa cung điện và tông miếu trong hoàng cung bắt buộc sử dụng đinh mạ vàng theo bố cục 9x9. Cửa phủ thân vương được phép dùng ít hơn, còn phủ của thế tử tiếp tục giảm xuống theo quy định.
Điều này cho thấy những chiếc đinh trên cánh cửa không chỉ là chi tiết kiến trúc mà còn thể hiện rõ trật tự tôn ti trong xã hội phong kiến.
Về sau, số lượng đinh cửa ngày càng gắn chặt với lễ chế và hệ thống phân chia đẳng cấp.
Theo đó, cổng hoàng cung phải có đủ 81 đinh theo bố cục 9x9, tượng trưng cho địa vị tối cao của hoàng đế với ý nghĩa "cửu ngũ chí tôn".
Trong khi đó, phủ vương gia được phép sử dụng 63 chiếc đinh (7x9), phủ công hầu có 49 chiếc, còn quan lại được dùng 25 chiếc. Đối với nhà dân, việc gắn đinh tròn trên cổng hoàn toàn không được phép.
Điều đó đồng nghĩa, dù giàu có đến đâu, người dân nếu không thuộc tầng lớp quý tộc hoặc quan lại cũng không được sử dụng loại đinh tròn này trên cổng nhà.
Ngoài ra, nhiều du khách khi đến Tử Cấm Thành thường chạm tay vào các đinh cửa với mong muốn cầu bình an, may mắn và tài lộc. Tập tục này bắt nguồn từ quan niệm dân gian đã tồn tại từ nhiều đời.
Những cách lý giải về Đông Hoa Môn
Việc Đông Hoa Môn không có đủ 81 chiếc đinh như ba cổng còn lại đã tạo nên nhiều giả thuyết trong dân gian.
Một cách lý giải cho rằng cổng này vốn có đủ 81 chiếc đinh. Tuy nhiên, sau cuộc khởi nghĩa của Lý Tự Thành khiến kinh thành thất thủ và vua Sùng Trinh rời khỏi hoàng cung qua Đông Hoa Môn, khi cổng được tu sửa, số lượng đinh đã bị giảm xuống như một hình thức trách phạt vì không bảo vệ được nhà vua.
Một giả thuyết khác gọi Đông Hoa Môn là "quỷ môn". Theo quan niệm âm dương, người sống thuộc dương, còn người đã khuất thuộc âm.
Do linh cữu của một số hoàng đế triều Thanh từng được đưa ra ngoài qua Đông Hoa Môn, nhiều người cho rằng việc cổng này chỉ có 72 chiếc đinh - một con số chẵn - mang ý nghĩa thuộc âm và tượng trưng cho cánh cổng dành cho người đã khuất.
Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cho rằng cả hai giả thuyết trên đều chưa có cơ sở thuyết phục.
Bởi trên thực tế, Đông Hoa Môn không chỉ được sử dụng để đưa linh cữu hoàng đế ra ngoài mà còn là lối đi phục vụ nhiều hoạt động khác của triều đình như các chuyến tuần du của hoàng đế, vận chuyển chân dung hay nhiều vật phẩm trong hoàng cung. Vì vậy, việc gắn cổng này với khái niệm "quỷ môn" được đánh giá là thiếu căn cứ.
Trong khi đó, giả thuyết cho rằng số lượng đinh bị giảm sau quá trình trùng tu cũng chưa được ghi nhận trong các tài liệu lịch sử chính thống.
Một số học giả vì vậy cho rằng lời giải thích hợp lý hơn nằm ở học thuyết ngũ hành.
Theo quan niệm phong thủy cổ, toàn bộ Tử Cấm Thành được xem là một "dương trạch", trong đó khu vực trung tâm - nơi ở của hoàng đế - thuộc hành Thổ.
Trong cách bố trí này, Ngọ Môn ở phía Nam thuộc Hỏa, mà Hỏa sinh Thổ nên được xem là cát lợi. Tây Hoa Môn thuộc Kim, Thần Vũ Môn thuộc Thủy và đều không tạo ra sự xung khắc đáng kể với khu vực trung tâm.
Riêng Đông Hoa Môn nằm ở phía Đông, thuộc hành Mộc. Theo quy luật ngũ hành, Mộc khắc Thổ. Nếu giữ nguyên bố cục như ba cổng còn lại, Đông Hoa Môn sẽ tạo thành thế tương khắc với trung tâm hoàng cung - nơi tượng trưng cho quyền lực của hoàng đế.
Vì vậy, theo cách lý giải này, người xưa đã điều chỉnh số lượng đinh tán trên cánh cửa nhằm hóa giải sự xung khắc về phong thủy.
Dù những cách giải thích dựa trên phong thủy hay ngũ hành đến nay vẫn còn gây nhiều tranh luận, câu chuyện về 72 chiếc đinh tại Đông Hoa Môn cho thấy mỗi chi tiết trong Tử Cấm Thành đều được người xưa gửi gắm những quan niệm sâu sắc về triết học, văn hóa và tư duy kiến trúc.
Những chiếc đinh nhỏ trên cánh cổng vì thế không chỉ mang chức năng trang trí mà còn phản ánh cách người xưa nhìn nhận trật tự xã hội và lý giải thế giới thông qua các biểu tượng giàu ý nghĩa.
