Nguyên mẫu chú bé Lượm trong bài thơ nổi tiếng của Tố Hữu là ai? Có quan hệ gì với tác giả?
Nhân vật 'chú bé Lượm' là nhân vật dựa trên nguyên mẫu có thật. Ngoài ra, 'chú bé Lượm' còn có quan hệ họ hàng với nhà thơ Tố Hữu.
Bài thơ "Lượm" được nhà thơ Tố Hữu sáng tác năm 1949, trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp. Với thể thơ bốn chữ giàu nhịp điệu, tác phẩm khắc họa hình ảnh cậu bé liên lạc hồn nhiên, nhanh nhẹn nhưng vô cùng dũng cảm, trở thành một trong những bài thơ quen thuộc với nhiều thế hệ học sinh Việt Nam khi được đưa vào chương trình sách giáo khoa.
Ít ai biết rằng, hình tượng Lượm trong tác phẩm không chỉ là nhân vật văn học mà còn được xây dựng từ một nguyên mẫu có thật ngoài đời.
Tố Hữu xác nhận nguyên mẫu Lượm là cháu họ của mình
Trong cuốn "Nhớ lại một thời" do Nhà xuất bản Hội Nhà văn phát hành năm 2000, nhà thơ Tố Hữu đã trực tiếp kể về hoàn cảnh ra đời của bài thơ và xác nhận nguyên mẫu Lượm chính là người cháu họ của ông.
Ông viết: "Một đồng chí ở Thừa Thiên ra kể cho tôi nghe những tấm gương chiến đấu dũng cảm ở quê nhà và cho tôi biết tin về cháu Lượm. Nó là con của chú em họ của tôi. Từ Cách mạng tháng Tám, nó đã về với tôi ở Huế và cùng một số bạn nhỏ tự nguyện theo các chú bộ đội. Nó đi liên lạc cho đơn vị và trong khi đưa thư qua một cánh đồng, cháu bị trúng đạn, hi sinh khi mới 14 tuổi. Anh em trong đơn vị thương tiếc nó như con, em của mình. Thế là Lượm đã ngã xuống như Kim Đồng và bao bạn nhỏ dũng cảm khác. Tôi viết bài thơ 'Lượm', cảm thấy như còn đâu đây dáng điệu thật dễ thương và khuôn mặt còn trẻ con nhưng rất cứng cỏi của nó...".
Nhà thơ cũng kể lại cảm xúc khi hoàn thành tác phẩm: "Theo lời người bạn kể, sau loạt đạn của quân thù, Lượm ngã xuống, vẫn nguyên vẻ ngây thơ của chú thiếu niên… Tự nhiên, tôi khẽ thốt lên: 'Lượm ơi, còn không?' Không! Những anh hùng, dù nhỏ tuổi như cháu, không bao giờ chết. Cuộc kháng chiến của nhân dân ta có rất nhiều dũng sĩ thiếu niên như cháu Lượm càng ngày càng nhiều không thể nào đếm xuể, không thể nào biết hết. Có lẽ đó cũng là một đặc trưng, một niềm tự hào lớn của dân tộc ta vốn có truyền thống lâu đời như Trần Quốc Toản ngày xưa vậy".
(Ảnh: Tác giả Huyền Châm, gia đình cung cấp)
Liệt sĩ Nguyễn Văn Lượm và những tư liệu còn được gia đình lưu giữ
Theo các thông tin được tác giả Huyền Châm công bố, chị Nguyễn Thị Thanh Huyền (sinh năm 1991), hiện sinh sống và làm việc tại Khánh Hòa, là cháu ruột của liệt sĩ Nguyễn Thanh, tên thường gọi trong gia đình là Nguyễn Văn Lượm.
Gia đình hiện vẫn lưu giữ nhiều giấy tờ liên quan đến liệt sĩ, trong đó có "Tờ nhận tự khai" lập ngày 12/4/1977 của ông Nguyễn Tuất (tên thường gọi là Be), cha đẻ của liệt sĩ.
Theo tài liệu này, ông Nguyễn Tuất sinh năm 1909 tại Quảng Điền, Thừa Thiên - Huế, từng công tác trong ngành bưu điện ở nhiều địa phương như Quy Nhơn, Nha Trang, Ninh Hòa và Phan Thiết.
Con trai ông là Nguyễn Thanh, tên gọi ở nhà là Nguyễn Văn Lượm, sinh ngày 21/12/1932. Từ năm 1943, khi ông Tuất chuyển công tác vào Nha Trang, cả gia đình cùng chuyển theo và Lượm tiếp tục học tập tại đây.
Gia đình hiện vẫn bảo quản giấy căn cước song ngữ Pháp - Việt được lập năm 1943 dành cho Nguyễn Thanh. Trên giấy tờ còn lưu ảnh của cậu bé khi khoảng 11 tuổi.
Mối quan hệ họ hàng với nhà thơ Tố Hữu
Mối quan hệ giữa liệt sĩ Nguyễn Thanh (Nguyễn Văn Lượm) và nhà thơ Tố Hữu cũng được ông Nguyễn Xuân - em họ của liệt sĩ - xác nhận khi đối chiếu gia phả dòng họ Nguyễn tại Quảng Điền, Thừa Thiên - Huế.
Ông cho biết: "Theo gia phả thì nhà thơ Tố Hữu - tức Nguyễn Kim Thành là bác họ của liệt sĩ Lượm và cũng là chú họ của tôi. Chú Tuất, bố em Lượm và nhà thơ Tố Hữu là anh em con chú con bác".
Theo tài liệu do gia đình lưu giữ, liệt sĩ Nguyễn Thanh (Nguyễn Văn Lượm) sinh năm 1932 tại Quảng Điền, Thừa Thiên - Huế. Sau khi theo cha vào Nha Trang sinh sống, ông sớm tham gia hoạt động cách mạng, làm nhiệm vụ liên lạc và hi sinh năm 1947 khi mới 14 tuổi.
Bằng Tổ quốc ghi công của liệt sĩ ghi rõ ông là "Đội viên du kích".
Hình ảnh chú bé liên lạc hồn nhiên, dũng cảm trong bài thơ "Lượm" từ lâu đã trở thành biểu tượng đẹp trong văn học Việt Nam. Việc nguyên mẫu của nhân vật là một liệt sĩ có thật càng giúp câu chuyện phía sau tác phẩm được nhiều độc giả quan tâm suốt nhiều năm qua.
