Ẩn ý phía sau bài đồng dao ‘Chi chi chành chành’, 99% người Việt Nam đều đang đọc sai
Dù hầu hết người Việt đều từng thuộc lòng bài đồng dao “Chi chi chành chành”, không phải ai cũng biết đằng sau những câu hát tưởng như vô nghĩa lại có một cách lý giải gắn với những biến động lịch sử cuối thế kỷ XIX.
“Chi chi chành chành” là một trong những bài đồng dao quen thuộc với nhiều thế hệ người Việt. Những câu hát như:
“Chi chi chành chành
Cái đanh thổi lửa
Con ngựa chết trương
Ba vương bú tí
Bắt dế đi tìm
Ù à ù ập”.
đã trở thành một phần ký ức tuổi thơ của nhiều người.
Tuy nhiên, bên cạnh phiên bản phổ biến này, bài đồng dao còn được lưu truyền với một số dị bản khác, chẳng hạn:
“Chi chi chành chành
Cái đanh thổi lửa
Con ngựa mất cương
Ma vương ngũ đế
Bắt dế đi tìm
Ù à ù ập”.
Đáng chú ý, theo cách giải thích được nhà văn Trương Tửu đưa ra trong sách Kinh Thi Việt Nam, những câu hát này có thể được liên hệ với một loạt biến động lịch sử diễn ra trong giai đoạn đất nước chịu nhiều biến động, đặc biệt từ khi Pháp nổ súng xâm lược Việt Nam đến những năm cuối thế kỷ XIX.
“Chi chi chành chành” - lời báo tin
Theo cách lý giải này, câu mở đầu “Chi chi chành chành” hoặc "chi chi rành rành" mang ý nghĩa như một lời thông báo, báo cho mọi người biết về những sự việc đang xảy ra.
Từ một câu hát tưởng như chỉ để tạo nhịp cho trò chơi trẻ em, cách giải thích trên cho rằng nó có thể được hiểu như lời mở đầu cho một chuỗi sự kiện lịch sử được nhắc đến ở những câu tiếp theo.
“Cái đanh nổ lửa” - tiếng súng mở đầu cuộc xâm lược
“Cái đanh nổ lửa” được liên hệ với sự kiện liên quân Pháp - Tây Ban Nha tấn công Đà Nẵng vào năm 1858, mở đầu quá trình xâm lược Việt Nam của thực dân Pháp.
Ngày 1/9/1858, quân Pháp và Tây Ban Nha nổ súng tấn công bán đảo Sơn Trà, Đà Nẵng. Sự kiện này thường được xem là mốc mở đầu cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam của Pháp.
“Con ngựa đứt cương” - triều đình rối ren
“Con ngựa đứt cương” được giải thích như hình ảnh ẩn dụ cho tình trạng rối ren của triều đình nhà Nguyễn.
Đặc biệt, sau khi vua Tự Đức qua đời năm 1883, triều đình Huế rơi vào giai đoạn biến động mạnh. Việc thay đổi vua liên tục khiến tình hình chính trị càng thêm phức tạp trong bối cảnh đất nước đang chịu sức ép ngày càng lớn từ thực dân Pháp.
“Ba vương lập đế” - ba vua liên tiếp lên ngôi
Một trong những chi tiết khiến nhiều người chú ý là câu “Ba vương lập đế”.
Theo cách diễn giải này, câu hát gợi đến việc trong một thời gian rất ngắn sau khi vua Tự Đức mất, triều Nguyễn liên tiếp thay đổi người đứng đầu.
Năm 1883, vua Dục Đức lên ngôi nhưng chỉ tại vị trong thời gian rất ngắn. Sau đó, vua Hiệp Hòa lên ngôi và cũng chỉ giữ ngai vàng khoảng vài tháng. Tiếp đến là vua Kiến Phúc, lên ngôi cuối năm 1883 và qua đời năm 1884.
Những biến động liên tiếp trong nội bộ triều đình diễn ra khi tình hình đất nước ngày càng căng thẳng.
“Cấp kế đi tìm” - gợi nhắc biến cố năm 1885
Câu “Cấp kế đi tìm” được Trương Tửu lý giải theo hướng liên quan đến những biến cố xảy ra tại kinh thành Huế năm 1885.
Đêm 4 rạng sáng 5/7/1885, phe chủ chiến trong triều đình do Tôn Thất Thuyết đứng đầu tổ chức cuộc tấn công quân Pháp tại Huế. Cuộc phản công thất bại, vua Hàm Nghi sau đó rời kinh thành và phong trào Cần Vương được phát động.
Vua Hàm Nghi trở thành biểu tượng của phong trào chống Pháp. Trong thời gian sau đó, quân Pháp nhiều lần tổ chức truy tìm nhà vua.
“Hú tim òa ập” - vua Hàm Nghi bị bắt
Theo cách giải thích trong Kinh Thi Việt Nam, câu cuối được liên hệ với sự kiện vua Hàm Nghi bị bắt vào năm 1888.
Khi đang ở vùng núi Quảng Bình, vua Hàm Nghi bị Trương Quang Ngọc, một người từng ở trong lực lượng hộ vệ nhà vua, phản bội và bắt giữ vào tháng 11/1888.
Sau khi bị bắt, vua Hàm Nghi được đưa về Huế rồi bị lưu đày sang Algeria. Ông sống phần đời còn lại tại đây và không trở về Việt Nam.
Như vậy, nếu tiếp cận theo cách lý giải của Trương Tửu, những câu hát quen thuộc của “Chi chi chành chành” không đơn thuần là những vần đồng dao dùng trong trò chơi trẻ em mà còn được cho là có thể liên hệ với những biến động lớn của lịch sử Việt Nam thế kỷ XIX.
Tuy nhiên, đây là một cách giải thích, diễn giải về nguồn gốc và ý nghĩa bài đồng dao, không nên mặc nhiên xem toàn bộ các câu hát hiện nay là văn bản lịch sử nguyên gốc. Qua quá trình truyền miệng, “Chi chi chành chành” đã xuất hiện nhiều dị bản khác nhau và cách hiểu về bài đồng dao cũng có nhiều quan điểm.
