Hai thiếu nữ được chọn kéo cờ trong Lễ tuyên ngôn độc lập 2-9-1945: 1 người về sau là phu nhân Đại tướng Hoàng Văn Thái
Trong lễ Tuyên ngôn Độc lập ngày 2/9/1945 tại Quảng trường Ba Đình, bên cạnh khoảnh khắc Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn Độc lập còn có một hình ảnh đặc biệt: Hai thiếu nữ ở độ tuổi đôi mươi cùng thực hiện nhiệm vụ kéo lá cờ đỏ sao vàng trong giờ phút thiêng liêng của dân tộc.
Một trong hai người thiếu nữ được chọn kéo cờ Tổ quốc trong lễ Tuyên ngôn độc lập năm 1945 về sau trở thành giáo sư, nhiều năm giữ cương vị Viện trưởng Viện Triết học Việt Nam. Đó là Giáo sư Dương Thị Thoa (1926-2020), còn được biết đến với bí danh Lê Thi.
Cô gái 19 tuổi bất ngờ được gọi lên kéo cờ
Sinh trưởng trong một gia đình có truyền thống học vấn, Dương Thị Thoa là con gái cố Giáo sư Dương Quảng Hàm, một trí thức nổi tiếng từng giảng dạy tại trường Bưởi.
Năm 1945, bà tham gia Mặt trận Việt Minh và hoạt động bí mật trong Đoàn Phụ nữ Cứu quốc. Sáng 2/9, khi ấy mới 19 tuổi, bà hòa vào đoàn diễu hành của Liên khu 1, vừa đi vừa hô vang khẩu hiệu “Việt Nam độc lập muôn năm”.
Bà không hề biết mình sẽ được giao một nhiệm vụ đặc biệt trong buổi lễ.
Sau này hồi tưởng lại sự kiện, Giáo sư Dương Thị Thoa kể rằng việc bà được chọn kéo cờ hoàn toàn bất ngờ.
“Việc tôi được chọn kéo cờ trong lễ Tuyên ngôn Độc lập là hoàn toàn ngẫu nhiên, không hề được báo trước. Đang đứng trong hàng, có người nói: ‘Các cô cử một người lên kéo cờ’. Tôi đang đứng ở ngay đầu hàng, các đồng chí trong hàng đều nói: ‘Thi lên đi’. Thực sự, lúc đó tôi sợ lắm, tự nhiên nói lên kéo cờ là lên, chẳng được báo trước gì cả! Đang lưỡng lự thì trên gọi, dưới thúc, nên tôi ‘liều’ bước lên”, bà từng kể.
Từ một cô gái trẻ tham gia hoạt động cách mạng, Dương Thị Thoa sau đó tiếp tục trải qua nhiều chặng đường đặc biệt trong lịch sử đất nước.
Trên cương vị Hội trưởng Hội Phụ nữ Cứu quốc khu Hoàn Kiếm, bà cùng các cán bộ cách mạng đi nhiều nơi vận động quyên góp gạo, nhu yếu phẩm để hỗ trợ người nghèo, đồng thời tổ chức dạy chữ quốc ngữ cho người dân.
Khi cuộc kháng chiến chống Pháp bùng nổ năm 1946, bà tham gia đội cảm tử quân thuộc Trung đoàn Thủ đô, chiến đấu trong 60 ngày đêm bảo vệ Hà Nội.
Sau đó, bà rút lên chiến khu Việt Bắc, làm công tác phụ nữ. Xuất thân là con gái Hà Nội, từng được cha mẹ chăm sóc, cưng chiều từ nhỏ, nhưng bà vẫn thích nghi với cuộc sống kháng chiến, chịu đựng thiếu thốn, trèo đèo, lội suối để làm công tác dân vận.
Năm 1950, bà trở về Hà Nội hoạt động bí mật. Đến năm 1957, bà theo học lớp chính trị cao cấp đầu tiên tại Trường Nguyễn Ái Quốc, sau đó được giữ lại trường làm công tác giảng dạy và nghiên cứu.
Về sau, bà trở thành Giáo sư, nhiều năm đảm nhiệm cương vị Viện trưởng Viện Triết học trước khi nghỉ hưu.
Bí danh Lê Thi và chuyện tình với người từng bảo vệ dưới chân cột cờ
Trong thời gian hoạt động cách mạng, Dương Thị Thoa sử dụng bí danh Lê Thi. Sinh thời, bà từng tiết lộ mình yêu thích họ Lê của vua Lê Lợi, tức Lê Thái Tổ, nên ghép với tên Thi của một người bạn thân để tạo thành cái tên Lê Thi.
Cuộc đời bà cũng có một mối duyên đặc biệt gắn với chính ngày 2/9/1945.
Chồng bà là ông Lê Hồng Hà, một chiến sĩ làm nhiệm vụ bảo vệ dưới chân cột cờ trong ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập.
Tuy nhiên, sau buổi lễ lịch sử ấy, hai người không lập tức gặp lại nhau. Phải một thời gian dài sau đó, họ mới có dịp tái ngộ, nảy sinh tình cảm và xây dựng gia đình.
44 năm sau mới biết người cùng mình kéo cờ
Người cùng Dương Thị Thoa bước lên kéo lá cờ Tổ quốc trong ngày 2/9/1945 là một thiếu nữ dân tộc Tày.
Sau buổi lễ, con đường hoạt động của hai người rẽ theo hai hướng khác nhau. Một người trở về hàng ngũ nữ du kích chiến khu, người còn lại tiếp tục hoạt động trong lực lượng phụ nữ Hà Nội. Vì thế, họ hoàn toàn mất liên lạc.
Mãi 44 năm sau, trong một buổi họp của Trung đoàn Thủ đô tại Viện Bảo tàng Quân đội Việt Nam, hai người mới có dịp gặp lại nhau.
Khi ấy, Giáo sư Dương Thị Thoa mới biết người phụ nữ từng đứng cạnh mình trong thời khắc lịch sử năm nào chính là Đàm Thị Loan, phu nhân của cố Đại tướng Hoàng Văn Thái.
Đàm Thị Loan có tên thật là Đàm Thị Nết (1926-2010), người dân tộc Tày, quê tại xã Bình Long, huyện Hòa An, tỉnh Cao Bằng.
Năm 1940, bà tham gia hoạt động cách mạng cùng các cán bộ Việt Minh và lấy bí danh Thanh Xuân.
Ngày 2/9/1945, Đàm Thị Loan được giao nhiệm vụ kéo cờ Tổ quốc cùng Dương Thị Thoa tại Quảng trường Ba Đình.
Sau đó, bà tiếp tục tham gia cuộc kháng chiến chống Pháp. Trong 60 ngày đêm chiến đấu bảo vệ Hà Nội, bà là đội viên Thanh niên Cứu quốc thành Hoàng Diệu, trực tiếp cầm súng chiến đấu và cùng đơn vị rút khỏi Hà Nội ngày 17/2/1947.
Ít ngày sau khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, bà Đàm Thị Loan kết hôn với người đồng đội Hoàng Văn Thái, khi đó đang giữ cương vị Tổng Tham mưu trưởng Quân đội nhân dân Việt Nam.
Cuộc đời hai người có một sự trùng hợp đặc biệt. Cả ông Hoàng Văn Thái và bà Đàm Thị Loan đều từng là đội viên Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân, tổ chức vũ trang được xem là tiền thân của Quân đội nhân dân Việt Nam.
Trong ngày thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân, ông Hoàng Văn Thái là người cầm cờ. Gần một năm sau, người vợ của ông lại trở thành một trong hai thiếu nữ vinh dự kéo lá cờ Tổ quốc trong Lễ Tuyên ngôn Độc lập tại Quảng trường Ba Đình ngày 2/9/1945.
Cuộc đời quân ngũ của bà Đàm Thị Loan về sau tiếp tục gắn với hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Năm 1975, bà được thăng quân hàm Thiếu tá, đến năm 1977 mang quân hàm Trung tá và tiếp tục công tác trong quân đội cho đến khi nghỉ hưu.
