Năm 234, khi đang dẫn quân đối đầu với Tào Ngụy tại gò Ngũ Trượng, Gia Cát Lượng lâm bệnh nặng sau nhiều năm lao lực vì việc quân và chính sự. Biết mình khó qua khỏi, ông viết bản tấu gửi Hậu chủ Lưu Thiện, trong đó không chỉ đề cập đến việc nước mà còn kê khai tài sản của gia đình.
Gia Cát Lượng có bao nhiêu tài sản?
Gia Cát Lượng, tự Khổng Minh, là người phò tá Lưu Bị gây dựng cơ nghiệp Thục Hán, sau đó tiếp tục phụng sự Hậu chủ Lưu Thiện. Trong nhiều năm nắm giữ trọng trách điều hành triều đình, ông đồng thời đảm nhiệm những chiến dịch quân sự nhằm đối đầu với Tào Ngụy.
Theo Tam quốc chí của sử gia Trần Thọ, trước khi qua đời, Gia Cát Lượng đã trình bày rõ tình hình tài sản của gia đình trong bản tấu gửi Lưu Thiện.
Ông viết: “Nhà thần ở Thành Đô có 800 gốc dâu, ruộng xấu 15 mẫu, việc ăn mặc của con em trong nhà xem ra đã tạm đủ. Thần ở ngoài làm quan, cơm áo đều do triều đình chu cấp, không có sinh kế riêng để tăng thêm tài sản. Đến ngày thần chết, trong nhà không để thừa của cải, ngoài không có tài sản riêng, để phụ lòng tin tưởng của bệ hạ”.
Nội dung này cho thấy Gia Cát Lượng muốn khẳng định rằng ngoài phần tài sản phục vụ cuộc sống gia đình, ông không tích lũy của cải riêng nhờ quyền lực đang nắm giữ.
Trong bối cảnh một vị Thừa tướng có quyền quyết định nhiều vấn đề trọng yếu của quốc gia, lời kê khai ấy càng thu hút sự chú ý. Gia Cát Lượng không chỉ nói về lòng trung thành mà còn đề cập cụ thể đến đất đai, cây trồng và nguồn sinh kế của gia đình.
Câu chuyện về việc kiểm tra tài sản sau đó cũng thường được nhắc đến trong những bài viết ca ngợi đức tính thanh liêm của ông. Tuy nhiên, cần phân biệt nội dung được ghi trong sử liệu với những tình tiết kể lại về phản ứng của Lưu Thiện và quan lại trong triều, bởi không phải chi tiết nào trong các câu chuyện lưu truyền về sau cũng có thể xác nhận từ chính sử.
Vì sao Gia Cát Lượng coi trọng sự thanh liêm?
Gia Cát Lượng sống trong thời kỳ các thế lực quân phiệt cạnh tranh quyết liệt. Sau khi Lưu Bị qua đời năm 223, ông tiếp tục gánh vác việc điều hành Thục Hán, từ quản lý chính sự đến tổ chức quân đội và tiến hành các chiến dịch Bắc phạt.
Trong hoàn cảnh đó, nguồn lực của Thục Hán có hạn, trong khi triều đình phải duy trì bộ máy quản lý và nuôi quân trong thời gian dài. Việc sử dụng nguồn lực công một cách chặt chẽ là yêu cầu quan trọng đối với chính quyền.
Bởi vậy, hình ảnh Gia Cát Lượng sống tiết kiệm, không phô trương của cải thường được xem là một phần trong phong cách trị quốc của ông. Việc kê khai tài sản trước khi qua đời, theo cách diễn giải của hậu thế, còn thể hiện mong muốn để lại sự minh bạch về đời sống riêng, tránh những nghi vấn liên quan đến việc lợi dụng chức quyền.
Đây cũng là cách nhìn phù hợp với những lời răn về đạo đức làm quan được gắn với tên tuổi Gia Cát Lượng. Trong quan niệm chính trị truyền thống, người đứng đầu phải làm gương về phẩm hạnh thì mới có cơ sở yêu cầu cấp dưới tuân thủ kỷ cương.
Đặt cạnh những nhân vật khác thời Tam quốc
Tài sản của Gia Cát Lượng thường được đem so sánh với những nhân vật nổi tiếng cùng thời, trong đó có Pháp Chính và Tư Mã Ý. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng sự khác biệt về tài sản còn phụ thuộc vào xuất thân, thời gian tích lũy, chức vụ và hoàn cảnh chính trị của mỗi người.
Theo Tam quốc chí, sau khi chiếm được Ích Châu, Lưu Bị từng ban thưởng cho các công thần, trong đó có Gia Cát Lượng, Quan Vũ, Trương Phi và Pháp Chính. Những khoản thưởng lớn cho thấy các tướng lĩnh, đại thần có thể nhận được nhiều tài sản từ triều đình.
Dẫu vậy, việc được ban thưởng không đồng nghĩa với việc một người giữ lại toàn bộ số tài sản ấy hoặc sử dụng chúng theo cùng một cách. Vì thế, nếu muốn so sánh mức độ giàu có giữa Gia Cát Lượng với các nhân vật khác, cần có thêm sử liệu cụ thể thay vì chỉ dựa vào những câu chuyện được truyền tụng.
Tư Mã Ý, đối thủ lớn của Gia Cát Lượng trên chiến trường, về sau trở thành nhân vật có ảnh hưởng sâu rộng trong chính trường Tào Ngụy. Gia tộc Tư Mã tiếp tục tích lũy quyền lực qua nhiều thế hệ, cuối cùng lập nên nhà Tấn. Tuy nhiên, sự lớn mạnh của gia tộc này chủ yếu gắn với quá trình nắm giữ quyền lực chính trị và quân sự, không thể chỉ quy về sự chênh lệch tài sản cá nhân giữa hai người.
Bản tấu cuối cùng nói lên điều gì?
Việc Gia Cát Lượng kê khai tài sản trước khi qua đời thường được xem là biểu hiện của tinh thần trách nhiệm đối với triều đình. Một người giữ trọng trách lớn như ông hiểu rằng danh tiếng và lòng tin của nhà vua có ảnh hưởng trực tiếp đến vị thế của bản thân, cũng như sự ổn định của bộ máy chính quyền.
Bên cạnh đó, sự minh bạch về tài sản còn mang ý nghĩa bảo vệ danh dự của gia đình. Khi người đứng đầu triều đình qua đời, những nghi vấn về việc tích lũy của cải hoặc sử dụng quyền lực để tư lợi có thể trở thành đề tài tranh chấp. Một bản kê khai cụ thể, nếu được đối chiếu và xác nhận, sẽ giúp hạn chế những lời cáo buộc thiếu căn cứ.
Dù không nên xem mọi lời kể về bản tấu như những sự kiện đã được kiểm chứng đầy đủ, câu chuyện vẫn phản ánh hình ảnh Gia Cát Lượng trong ký ức lịch sử Trung Hoa: một vị đại thần đặt trách nhiệm với quốc gia lên hàng đầu, sống tiết kiệm và coi trọng danh dự của người làm quan.
Tên tuổi ông gắn liền với câu nói nổi tiếng trong Hậu xuất sư biểu: “Cúc cung tận tụy, đến chết mới thôi". Câu nói ấy cũng trở thành cách hậu thế khái quát cuộc đời của vị Thừa tướng đã dành phần lớn thời gian và sức lực để phụng sự nhà Thục Hán.
