Lăng mộ Tần Thủy Hoàng hơn 2.200 năm vẫn chưa ai dám mở, bí mật bên trong có thể ảnh hưởng tính mạng
Sau hơn 2.000 năm, lăng mộ Tần Thủy Hoàng vẫn là một trong những bí ẩn lớn của khảo cổ học Trung Quốc. Nguy cơ nhiễm độc thủy ngân, những cạm bẫy được cho là còn bên trong và hạn chế về công nghệ bảo quản cổ vật khiến các nhà khoa học chưa thể tiến hành khai quật khu vực trung tâm.
Công trình đồ sộ được xây dựng suốt 38 năm
Tần Thủy Hoàng là vị hoàng đế sáng lập nhà Tần, triều đại thống nhất Trung Quốc lần đầu tiên trong lịch sử. Ngay từ năm 246 trước Công nguyên, khi mới 13 tuổi và vừa lên ngôi vua nước Tần, ông đã cho khởi công xây dựng khu lăng mộ dành cho mình.
Công trình được cho là huy động hơn 700.000 nhân công, thợ thủ công và kéo dài khoảng 38 năm. Việc xây dựng được đẩy mạnh sau khi Tần Thủy Hoàng thống nhất Trung Quốc, nhưng lăng mộ chỉ hoàn thành sau khi ông qua đời.
Năm 1974, khu lăng mộ được phát hiện tại khu vực Tây An, tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc, sau khi một nhóm nông dân đào giếng và tìm thấy những mảnh tượng đất nung. Phát hiện này mở ra cuộc khai quật đội quân đất nung nổi tiếng thế giới.

Theo các kết quả khảo sát, khu vực lăng mộ trung tâm có chiều dài khoảng 260m theo hướng đông - tây, rộng 160m theo hướng bắc - nam, tổng diện tích khoảng 41.600m². Đây là một trong những quần thể lăng mộ lớn nhất thời Tần - Hán.
Không gian bên trong được cho là mô phỏng một cung điện dưới lòng đất, nơi đặt thi hài hoàng đế cùng nhiều đồ tùy táng quý giá. Ngoài khu vực trung tâm, các nhà khảo cổ còn phát hiện những khu mộ nhỏ được cho là dành cho phi tần và nhiều công trình phụ trợ.
Đến nay, phát hiện nổi tiếng nhất tại khu lăng mộ vẫn là đội quân đất nung với hàng nghìn chiến binh, ngựa và xe ngựa. Bốn hố chôn đã được khai quật, với tổng diện tích hơn 25.000m². Các nhà khảo cổ ước tính toàn bộ đội quân có thể lên tới khoảng 8.000 tượng, nhưng phần lớn bí mật bên trong khu lăng mộ chính vẫn chưa được hé lộ.

Ba rào cản lớn khiến lăng mộ chưa thể khai quật
Nguy cơ nhiễm độc thủy ngân
Một trong những lý do khiến các nhà khảo cổ thận trọng là khả năng bên trong lăng mộ tồn tại lượng thủy ngân rất lớn.
Trong Sử ký, nhà sử học Tư Mã Thiên mô tả bên trong lăng mộ có những dòng sông được mô phỏng bằng thủy ngân. Theo ghi chép này, thủy ngân được sử dụng để tái hiện các con sông, biển cả trong không gian an nghỉ của hoàng đế.
Những nghiên cứu địa chất sau đó cũng phát hiện nồng độ thủy ngân trong đất tại khu vực gò mộ cao bất thường so với những vùng lân cận. Một số nhà nghiên cứu cho rằng kết quả này phần nào củng cố ghi chép của Tư Mã Thiên về những dòng sông thủy ngân dưới lòng đất.

Thủy ngân là kim loại có độc tính cao, đặc biệt nguy hiểm khi hơi thủy ngân phát tán và con người hít phải. Nếu bên trong lăng mộ thực sự tồn tại lượng lớn chất này, việc mở cửa công trình có thể gây rủi ro cho đội ngũ khảo cổ, môi trường và khu vực dân cư xung quanh.
Ngoài ra, một số giả thuyết cho rằng thủy ngân có thể được sử dụng như một biện pháp bảo vệ lăng mộ, khiến những kẻ trộm mộ khó tiếp cận kho báu bên trong.
Những cạm bẫy có thể vẫn còn bên trong
Nguy cơ thứ hai xuất phát từ những ghi chép về hệ thống phòng vệ được xây dựng để bảo vệ nơi an nghỉ của Tần Thủy Hoàng.
Theo Sử ký, những người thợ thời nhà Tần đã bố trí các loại cung nỏ có cơ chế tự động khai hỏa nhằm tấn công người xâm nhập. Tuy nhiên, cấu trúc và mức độ hoạt động thực tế của hệ thống này đến nay vẫn chưa được xác định.

Trong quá trình khai quật khu vực đội quân đất nung, các nhà khảo cổ từng tìm thấy nhiều loại vũ khí cổ, trong đó có những chiếc nỏ được chế tạo với kỹ thuật đáng chú ý. Phát hiện này khiến giả thuyết về hệ thống phòng vệ trong lăng mộ càng được quan tâm, dù chưa đủ cơ sở để khẳng định những chiếc bẫy được mô tả trong sử sách vẫn còn nguyên vẹn.
Một số tài liệu còn đề cập đến khả năng bên trong lăng mộ có những khu vực chứa cát lún hoặc kết cấu có thể gây nguy hiểm cho người đột nhập. Nếu các cơ chế phòng vệ vẫn tồn tại, việc đưa con người hoặc thiết bị vào thăm dò có thể tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Công nghệ hiện nay chưa bảo đảm bảo quản được cổ vật
Ngay cả khi vượt qua nguy cơ thủy ngân và cạm bẫy, các nhà khảo cổ vẫn phải đối mặt với một vấn đề khó khăn khác: bảo vệ những di vật có thể đã nằm dưới lòng đất hơn 2.000 năm.
Bài học rõ nhất đến từ chính đội quân đất nung. Khi mới được tạo tác, nhiều pho tượng từng được phủ sơn màu rực rỡ, trong đó có các sắc tím và những màu sắc khác. Tuy nhiên, sau khi tiếp xúc với không khí bên ngoài, lớp sơn nhanh chóng bong tróc hoặc biến đổi, khiến nhiều tượng mất đi màu sắc ban đầu.
Điều này cho thấy môi trường bên trong lăng mộ có thể đang duy trì điều kiện bảo quản đặc biệt. Chỉ cần không khí, độ ẩm hoặc các yếu tố bên ngoài xâm nhập, những cổ vật vốn tồn tại ổn định suốt hàng nghìn năm có thể bị hư hại nhanh chóng.
Ông Qingbo Duan, thuộc Đại học Tây Bắc ở Tây An, người dẫn đầu cuộc khai quật lăng mộ từ năm 1998 đến năm 2008, cho biết: "Hiện tại, công việc khảo cổ của chúng tôi đang tập trung vào bố cục cơ bản của lăng mộ".
Theo ông, việc nước hoặc không khí xâm nhập có thể làm hỏng các cổ vật bên trong. Ngay cả phương án đưa robot vào thăm dò cũng bị cân nhắc thận trọng.
Nhà khảo cổ học Yinglan Zhang, thuộc Bảo tàng Lịch sử Thiểm Tây tại Tây An, cũng cảnh báo việc mở lăng mộ bằng robot hoặc khoan thăm dò có thể phá vỡ trạng thái cân bằng vốn có, khiến các hiện vật bên trong nhanh chóng xuống cấp.
Tìm cách giải mã lăng mộ mà không cần đào mở
Thay vì khai quật trực tiếp, các nhà khoa học Trung Quốc đang nghiên cứu những phương pháp thăm dò không xâm lấn nhằm tìm hiểu cấu trúc bên trong lăng mộ.
Một trong những hướng được đề cập là sử dụng thiết bị dò tia vũ trụ. Theo một nghiên cứu được chính phủ Trung Quốc tài trợ, phương pháp này có thể giúp xác định những khoảng trống và cấu trúc ẩn dưới lòng đất mà không cần đào bới.
Các nhà nghiên cứu dự kiến bố trí ít nhất hai thiết bị ở những vị trí khác nhau, sâu khoảng 100m dưới mặt đất. Những thiết bị này có thể ghi nhận các hạt muon có nguồn gốc từ tia vũ trụ sau khi chúng xuyên qua các lớp đất đá. Dựa vào sự khác biệt trong lượng hạt đi qua, giới khoa học có thể nhận diện những khu vực có mật độ vật chất khác nhau và từng bước dựng lại cấu trúc bên trong.
Bên cạnh những thách thức về kỹ thuật, quy mô công trình cũng khiến việc khai quật trở thành dự án cực kỳ tốn kém. Theo dữ liệu được đề cập từ Bộ Văn hóa Trung Quốc, lớp đất bao phủ khu lăng mộ có độ dày khoảng 76m. Chi phí khai quật toàn bộ công trình được ước tính có thể lên tới 60 tỷ nhân dân tệ, tương đương gần 9 tỷ USD.

Ngoài ra, vị trí lăng mộ cũng thường được nhắc đến trong các nghiên cứu về phong thủy cổ đại. Công trình nằm dưới một gò đất cao khoảng 76m, ở khu vực phía bắc dãy Ly Sơn. Phía nam tựa vào núi, trong khi các mặt còn lại có hệ thống sông, suối bao quanh. Một số nhà nghiên cứu phong thủy cho rằng địa thế này mang ý nghĩa đặc biệt trong quan niệm của người xưa.
Dù vậy, những yếu tố phong thủy chủ yếu mang giá trị văn hóa và lịch sử, không phải căn cứ khoa học quyết định việc có khai quật hay không.
Sau hơn hai thiên niên kỷ, phần lăng mộ trung tâm của Tần Thủy Hoàng vẫn chưa được mở. Với giới khảo cổ, mục tiêu hiện nay không đơn thuần là tìm cách tiếp cận kho báu bên trong, mà còn phải bảo đảm những di vật quý giá không bị phá hủy trong quá trình khám phá. Vì vậy, việc tiếp tục nghiên cứu bằng công nghệ không xâm lấn có thể là lựa chọn phù hợp hơn so với khai quật toàn bộ công trình ở thời điểm hiện tại.