Trong lịch sử phong kiến Việt Nam, đây là trường hợp đặc biệt khi không mang họ Trần nhưng vẫn được đưa lên ngai vàng. Ông làm vua Đại Việt trong khoảng một năm, từ năm 1369 đến 1370, với niên hiệu Đại Định. Sau khi bị phế truất, sử sách thường gọi ông là Hôn Đức công.
Điều đáng chú ý nằm ở chính thân thế của vị vua này. Dương Nhật Lễ vốn sinh ra trong một gia đình làm nghề hát. Cha ruột ông là Dương Khương, thuộc phường trò. Mẹ ông là vợ Dương Khương, một đào nương có tài múa hát và nhan sắc. Bà thường biểu diễn vai Tây Vương Mẫu trong tiết mục “Tây Vương Mẫu hiến bàn đào”, từ đó được gọi là Vương Mẫu.
Cung Túc vương Trần Nguyên Dục, con trưởng của Trần Minh Tông và anh ruột Trần Dụ Tông, đem lòng yêu người phụ nữ này. Theo Đại Việt Sử Ký Toàn Thư, khi Vương Mẫu đang mang thai, Trần Nguyên Dục lấy bà làm vợ. Sau khi đứa trẻ chào đời, ông nhận Dương Nhật Lễ làm con.
Bởi vậy, dù có cha ruột là Dương Khương và mang họ Dương, Nhật Lễ vẫn được xem là con của Trần Nguyên Dục, qua đó có vị trí trong hoàng tộc nhà Trần.
Thân phận này trở nên đặc biệt quan trọng khi nhà Trần lâm vào khủng hoảng kế vị. Năm 1369, Trần Dụ Tông qua đời mà không có con trai nối nghiệp. Trước khi mất, nhà vua để lại di chiếu truyền ngôi cho Dương Nhật Lễ.
Ban đầu, các quan từng bàn đến việc đưa Trần Phủ, em của Trần Dụ Tông và sau này là Trần Nghệ Tông, lên ngôi. Tuy nhiên, Hiến Từ Thái hậu cho rằng Trần Nguyên Dục là con trưởng của dòng đích, dù đã qua đời, nên người được ông nhận làm con là Dương Nhật Lễ có thể kế vị.
Cuối cùng, Nhật Lễ được đưa vào cung và lên ngôi, lấy niên hiệu Đại Định. Ông cũng truy tôn Trần Nguyên Dục, tiếp tục được đặt trong vị trí người kế thừa thuộc dòng họ Trần trên danh nghĩa.
Tuy nhiên, triều đại của Dương Nhật Lễ nhanh chóng xuất hiện nhiều bất ổn. Theo sử liệu, sau khi lên ngôi, ông dành nhiều thời gian cho rượu chè, vui chơi và giải trí, trong khi việc triều chính bị xem nhẹ.
Một động thái khác khiến tôn thất nhà Trần lo ngại là việc Dương Nhật Lễ đưa Dương Khương, cha ruột của mình, vào triều và có ý định khôi phục họ Dương. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia dẫn Khâm Định Việt Sử Thông Giám Cương Mục cho biết ông ngày càng xa rời việc triều chính và muốn đổi trở lại họ Dương.
Điều này khiến vị trí của Dương Nhật Lễ trở nên nhạy cảm hơn. Ông vốn được đưa lên ngai vàng dựa trên quan hệ với dòng đích của nhà Trần, trong khi việc khôi phục họ Dương có thể làm thay đổi cơ sở mà ông dựa vào để duy trì tính chính danh.
Mâu thuẫn với tôn thất nhà Trần vì thế ngày càng căng thẳng. Tháng 12/1369, biết Hiến Từ Thái hậu thường tỏ ý hối hận vì đã đưa mình lên ngôi, Dương Nhật Lễ sai người đầu độc giết bà. Sau sự việc này, quan hệ giữa nhà vua và tôn thất nhà Trần gần như không thể cứu vãn.
Tháng 9/1370, Trần Nguyên Trác cùng con trai Trần Nguyên Tiết và hai người con của Thiên Ninh công chúa đưa người trong tôn thất vào thành với ý định giết Dương Nhật Lễ. Biết tin, nhà vua tìm cách trốn thoát, chui qua tường và ẩn dưới một cây cầu mới.
Khi nhóm người truy bắt rời đi vì không tìm thấy, Dương Nhật Lễ trở lại cung điện và cho truy bắt những người đứng sau cuộc nổi dậy. Trần Nguyên Trác cùng nhiều người khác bị giết.
Sau thất bại này, phe chống Dương Nhật Lễ chuyển sang tập hợp lực lượng ở bên ngoài kinh thành. Trần Phủ, tức Cung Định vương và sau này là Trần Nghệ Tông, ban đầu không muốn trực tiếp tranh ngôi. Tuy nhiên, Thiên Ninh công chúa khuyên ông đứng lên bảo vệ cơ nghiệp của tổ tiên.
Trần Phủ sau đó cùng các thành viên tôn thất tập hợp lực lượng tại vùng Thanh Hóa, chuẩn bị tiến quân ra kinh thành.
Trong quá trình này, Trần Ngô Lang giữ một vai trò đáng chú ý. Dù được Dương Nhật Lễ tin dùng, người này lại bí mật đứng về phía Trần Phủ. Khi được giao đưa quân đi đàn áp lực lượng chống đối, Ngô Lang tìm cách giữ quân sĩ lại và khiến họ đi theo phe Trần Phủ thay vì trở về triều.
Nhờ đó, lực lượng của Trần Phủ ngày càng lớn mạnh, tạo tiền đề cho cuộc đối đầu quyết định với Dương Nhật Lễ.
