Dòng họ có nhiều trạng nguyên nhất Việt Nam, có thủy tổ là khai quốc công thần của vua Đinh
Trong lịch sử dân tộc, dòng họ này có nhiều người đỗ trạng nguyên nhất, chiếm đến 1/4 số lượng trạng nguyên của nước ta.
Dòng họ có nhiều trạng nguyên nhất trong lịch sử khoa bảng Việt Nam
Từ xa xưa, chuyện học hành và thi cử luôn được coi trọng trong xã hội Việt Nam. Với nhiều gia đình, việc con cháu đỗ đạt không chỉ mang lại danh tiếng mà còn được xem là niềm tự hào của cả dòng họ.
Theo những thống kê về khoa bảng giai đoạn 1075-1919, có 1.063 người họ Nguyễn đỗ đại khoa, từ tiến sĩ trở lên. Đáng chú ý, trong tổng số 51 trạng nguyên của lịch sử khoa bảng nước ta, có tới 14 người mang họ Nguyễn, tương đương 27,4%.
Tể tướng Định Quốc Công Nguyễn Bặc (924-979), khai quốc công thần của vua Đinh Tiên Hoàng, được xem là thủy tổ của dòng họ Nguyễn tại Việt Nam. Ông quê ở Ninh Bình và từng là bạn đồng niên của Đinh Bộ Lĩnh, cùng tham gia đánh dẹp 12 sứ quân.
Một trong những nhân vật nổi bật của dòng họ Nguyễn là Nguyễn Hiền (1235-1256). Tại khoa thi tháng 2 năm Thiên Ứng Chính Bình thứ 16 (1247), dưới thời vua Trần Thái Tông, Nguyễn Hiền đỗ trạng nguyên khi mới 13 tuổi. Ông được ghi nhận là trạng nguyên trẻ nhất trong lịch sử Việt Nam.
Tính từ thời Trần đến thời Lê - Trịnh, có tổng cộng 14 danh nhân họ Nguyễn đỗ trạng nguyên.
Những trạng nguyên đặc biệt trong lịch sử
Dưới triều Lý, Lê Văn Thịnh (1038-1096) là người đỗ đầu trong kỳ thi Nho học đầu tiên của lịch sử khoa bảng nước ta. Tuy nhiên, ông không đỗ trạng nguyên, dù một số tài liệu vẫn gọi ông bằng danh xưng "Ông Trạng".
Người được xác định là trạng nguyên đầu tiên trong lịch sử khoa bảng Việt Nam là Nguyễn Quan Quang. Theo văn bia số 1 tại Văn Miếu Bắc Ninh, ông đỗ trạng nguyên trong khoa thi năm Thiên Ứng Chính Bình thứ 15 dưới triều Trần Thái Tông, tức năm Bính Ngọ 1246.
Đến thời Lê trung hưng, Trịnh Tuệ (Trịnh Huệ), quê tại huyện Vĩnh Lộc, Thanh Hóa ngày nay, là người đỗ trạng nguyên cuối cùng trong lịch sử khoa bảng Việt Nam. Ông đạt danh hiệu này vào năm 1736 và cũng là trạng nguyên cuối cùng được khắc tên trên bia đá tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám.
Sau khoa thi năm 1736, triều Lê trung hưng tiếp tục tổ chức gần 20 kỳ thi đại khoa nhưng không có người nào đỗ trạng nguyên. Sang triều Nguyễn, yêu cầu đối với văn chương được đặt ra rất cao, với quan niệm phải "mười phân vẹn mười", nên danh hiệu cao nhất này không còn được trao.
Một trường hợp đặc biệt khác là gia đình có 3 thế hệ cùng đỗ trạng nguyên, thuộc về gia đình Hồ Tông Thốc. Khi mới 17 tuổi, Hồ Tông Thốc, quê huyện Yên Thành, Nghệ An, tham dự thi Đình và đỗ trạng nguyên. Bài văn ông viết trong kỳ thi được lưu truyền rộng rãi.
Sau đó, Hồ Tông Thốc làm quan dưới thời vua Trần Nghệ Tông. Con trai ông là Hồ Tông Đốn và cháu trai Hồ Tông Thành sau này cũng lần lượt đỗ trạng nguyên, tạo thành gia đình hiếm có với ba đời cùng đạt danh hiệu này.
Ngoài ra, Mạc Đăng Dung - Mạc Thái Tổ (1483-1541), người sáng lập triều Mạc, được nhắc đến là vị vua duy nhất trong lịch sử Việt Nam từng đỗ trạng nguyên. Khi vua Lê Uy Mục còn tại vị, Mạc Đăng Dung tham gia kỳ thi tuyển võ sĩ tại Thăng Long và đỗ Võ trạng nguyên.
Từ một người ban đầu chỉ giữ chức vụ nhỏ, trong khoảng 20 năm, Mạc Đăng Dung từng bước vươn lên nắm quyền lực cao nhất. Năm 1527, ông được phong An Hưng Vương. Đến tháng 6 cùng năm, Mạc Đăng Dung ép vua Lê Cung Hoàng nhường ngôi, từ đó mở ra triều đại nhà Mạc.
