Người thầy nổi tiếng từng dạy 4 vị vua Việt, đến tể tướng còn phải quỳ gối chờ xin lỗi
Trong lịch sử giáo dục Việt Nam, ông được biết đến là một nhà giáo có ảnh hưởng lớn, từng dạy nhiều học trò nổi tiếng, trong đó có 4 người sau này trở thành vua.
Người thầy được tôn kính qua nhiều thế hệ
Chu Văn An được hậu thế biết đến với danh xưng "Vạn thế sư biểu", gắn với hình ảnh một người thầy tận tâm và có ảnh hưởng sâu rộng đối với nền giáo dục nước nhà.
Ông sinh ra trong một gia đình nghèo tại làng Văn Thôn, xã Quang Liệt, huyện Thanh Đàm, nay thuộc Thanh Trì, Hà Nội. Từ nhỏ, Chu Văn An đã nuôi chí học hành và mong muốn trở thành một người thầy.
Được thầy giáo khuyến khích, ông tham gia khoa thi và đỗ Thái học sinh, tương đương học vị tiến sĩ. Dù có cơ hội bước vào con đường làm quan, Chu Văn An lại lựa chọn trở về quê mở trường, dành tâm huyết cho việc dạy học.
Trong một lần trò chuyện với vua Trần Minh Tông, ông bày tỏ quan điểm về vai trò của giáo dục: “Thần đã đọc qua nhiều sách vở và nhận thấy rằng không có quốc gia nào có thể phát triển nếu không chú trọng đến giáo dục. Xin bệ hạ cho phép thần được trở về mở trường để giảng dạy, từ đó góp phần phát triển trí thức cho đất nước".
Được nhà vua chấp thuận, Chu Văn An mở trường bên sông Tô Lịch. Tiếng tăm về học vấn và nhân cách của ông nhanh chóng lan rộng, thu hút học trò từ nhiều nơi tìm đến theo học.
Trong thời gian làm nghề giáo, Chu Văn An biên soạn bộ tài liệu "Tứ thư thuyết ước" gồm 10 quyển. Ông cũng chú trọng việc gắn kiến thức với thực hành, thể hiện qua quan niệm: “Học chỉ như đôi mắt, hành động mới là đôi chân. Có mắt và chân ta mới có thể tiến tới. Có làm mới biết nhưng cái biết trong cái làm mới là cái biết thực sự, cái biết sâu sắc”.
Tượng Chu Văn An.
Danh tiếng của Chu Văn An không chỉ được biết đến trong giới học trò mà còn thu hút nhiều người có địa vị trong triều đình. Trong số những người tìm đến ông có Trần Nguyên Đán, vị quan Tư đồ.
Vua Trần Minh Tông nhiều lần mời Chu Văn An trở lại triều đình, nhưng không phải để giữ chức quan mà giao cho ông đảm nhiệm vai trò người thầy tại Quốc Tử Giám.
Trong nhiều năm giảng dạy tại đây, Chu Văn An đào tạo nhiều học trò nổi tiếng, trong đó có Lê Quát, Phạm Sư Mạnh cùng nhiều hoàng tử. Đáng chú ý, 4 học trò của ông sau này lần lượt lên ngôi vua, gồm Trần Hiến Tông, Trần Dụ Tông, Trần Nghệ Tông và Trần Duệ Tông.
Từ chối chức quan, lui về núi Phượng Hoàng
Một câu chuyện được lưu truyền về Chu Văn An xảy ra khi Phạm Sư Mạnh, lúc đó đã là tể tướng, đến thăm thầy. Việc đoàn tùy tùng mang theo ô dù và lính tráng gây ảnh hưởng đến người dân trong làng khiến Chu Văn An không hài lòng.
Ông thẳng thắn trách mắng học trò cũ. Phạm Sư Mạnh sau đó phải quỳ xuống chờ được thầy tha thứ. Từ đó về sau, mỗi lần đến thăm Chu Văn An, ông chỉ mặc áo vải giản dị, không còn phô trương đoàn tùy tùng.
Đến khi Trần Dụ Tông lên ngôi, triều chính được cho là có nhiều vấn đề trong khi đời sống nhân dân gặp khó khăn. Chu Văn An đã dâng "Thất trảm sớ", đề nghị xử lý những người mà ông cho là làm ảnh hưởng đến sự ổn định của triều đình.
Tuy nhiên, kiến nghị không nhận được phản hồi như mong muốn. Nhận thấy những nỗ lực của mình khó có thể thay đổi tình hình, Chu Văn An từ quan, rời triều đình và lui về núi Phượng Hoàng ở Chí Linh, Hải Dương. Tại đây, ông sống cuộc đời ẩn dật với hiệu Tiều Ẩn.
Dù rời xa chốn quan trường, Chu Văn An vẫn quan tâm đến vận mệnh đất nước. Mỗi khi triều đình tổ chức những cuộc bàn bạc quan trọng, ông vẫn được mời tham dự. Mỗi lần trở lại kinh đô, ông tiếp tục thẳng thắn trình bày quan điểm, mong muốn đất nước thái bình, người dân được an ổn.
Khi Trần Nghệ Tông lên ngôi, dù tuổi đã cao, Chu Văn An vẫn chống gậy về kinh để bày tỏ quan điểm. Tuy nhiên, ông nhất quyết không nhận bất kỳ chức vụ nào mà nhà vua ban cho.
Ngày 26 tháng 11 năm Canh Tuất (1370), Chu Văn An qua đời tại nhà riêng, hưởng thọ 79 tuổi. Hình ảnh về một người thầy coi trọng việc học, giữ gìn khí tiết và dành phần lớn cuộc đời cho giáo dục đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử Việt Nam.
