Lý do họ Nguyễn trở thành họ ‘mạnh’ nhất Việt Nam sau hàng nghìn năm, hé lộ về thủy tổ của họ Nguyễn
Trong số các dòng họ tại Việt Nam, họ Nguyễn có số lượng người mang họ lớn nhất, chiếm gần 40% dân số. Tuy nhiên, đằng sau sự phổ biến này là một lịch sử hình thành và biến đổi kéo dài qua nhiều thế kỷ.
Họ Nguyễn hiện là một trong những họ phổ biến tại châu Á, đặc biệt ở Việt Nam. Theo cuộc điều tra dân số năm 2022, có hơn 90 triệu người trên thế giới mang họ Nguyễn và con số này được cho là đã vượt 100 triệu vào năm 2023.
Riêng tại Việt Nam, tỷ lệ người mang họ Nguyễn vào khoảng 40%, cao nhất trong các dòng họ. Trên phạm vi thế giới, họ Nguyễn được cho là đứng thứ tư về số lượng, sau các họ Lý, Trương và Vương của Trung Quốc.
Một trong những nguyên nhân được đề cập để lý giải sự phổ biến của họ Nguyễn là việc Việt Nam từng có nhiều vị vua mang họ này. Trong xã hội phong kiến, việc người dân đổi sang họ của vua từng xảy ra khá phổ biến, một phần nhằm thuận lợi hơn trên con đường làm quan hoặc được hưởng bổng lộc.
Bên cạnh đó, tục phong quốc tính, tức ban cho người có công được mang họ vua, cũng từng được các vua chúa nhà Nguyễn sử dụng để ghi nhận công lao của những người phục vụ triều đình.
Không chỉ có số lượng đông, họ Nguyễn còn gắn với nhiều nhân vật nổi tiếng trong lịch sử Việt Nam. Một trong số đó là Đức Thánh Tản Viên – Nguyễn Tuấn, vị thánh đứng đầu Tứ bất tử.
Nhiều quan điểm về thủy tổ họ Nguyễn
Về nguồn gốc dòng họ, Hội người họ Nguyễn Việt Nam đưa ra nhiều tư liệu cho rằng Kinh Dương Vương chính là thủy tổ họ Nguyễn. Theo quan điểm này, ông mang họ Nguyễn, tên Nguyễn Quảng và là người sáng lập nước Xích Quỷ vào năm 2879 TCN.
Nhiều di tích tại Bắc Ninh hiện được cho là có liên quan đến Kinh Dương Vương, trong đó có Luy Lâu, đền thờ và lăng mộ tại thôn Á Lữ, xã Đại Đồng Thành, huyện Thuận Thành; chùa Phật Tích ở xã Phật Tích, huyện Tiên Du và chùa Keo tại xã Thanh Khương, huyện Thuận Thành.
Theo truyền thuyết, Kinh Dương Vương có tên thật là Lộc Tục. Ông được cho là người lập nên nhà nước sơ khai đầu tiên vào năm Nhâm Tuất 2879 TCN, đặt quốc hiệu Xích Quỷ và đóng đô tại Hồng Lĩnh, nay thuộc huyện Can Lộc, Hà Tĩnh. Sau đó, ông chuyển kinh đô về Ao Việt, nay là Việt Trì.
Kinh Dương Vương truyền ngôi cho con trai là Lạc Long Quân, mở đầu dòng truyền thuyết về các đời vua Hùng.
Trong khi đó, một số nhánh họ Nguyễn, đặc biệt là những người nhận mình là hậu duệ của Nguyễn Bặc, lại có quan điểm khác về thủy tổ. Theo đó, Nguyễn Bặc mới là người được xem là thủy tổ của dòng họ Nguyễn Đại Tông.
Nguyễn Bặc là con trai Nguyễn Thước, từng làm gia tướng cho Dương Đình Nghệ. Theo quan điểm của nhánh này, Nguyễn Trãi, các chúa Nguyễn và triều Nguyễn về sau đều thuộc hậu duệ của dòng họ Nguyễn Bặc.
Vì sao họ Nguyễn trở thành dòng họ phổ biến ở Việt Nam?
Một điểm đáng chú ý là họ Nguyễn không phải dòng họ phổ biến ở Trung Quốc. Trong sách Bách gia tính, họ Nguyễn chỉ đứng thứ 130. Điều này đặt ra câu hỏi vì sao tại Việt Nam, số người mang họ Nguyễn lại chiếm tỷ lệ lớn đến vậy.
Một cách lý giải được đưa ra là trong những biến động kéo dài hơn 1.000 năm lịch sử, nhiều dòng tộc tại Việt Nam đã lựa chọn đổi sang họ Nguyễn như một cách để tránh những biến cố và tiếp tục tồn tại.
Sau khi nhà Trần thay thế nhà Lý, Trần Thủ Độ được cho là đã buộc con cháu họ Lý đổi sang họ Nguyễn để tránh phạm húy tổ. Khi nhà Mạc suy vong, một bộ phận hậu duệ họ Mạc cũng đổi sang họ Nguyễn nhằm tránh bị truy sát.
Không chỉ các dòng họ hoàng tộc, người họ Trịnh, họ Hồ và thậm chí cả thường dân từng phạm tội cũng có trường hợp mang họ Nguyễn. Việc đổi họ được cho là xuất phát từ nhiều nguyên nhân, trong đó có việc được vua Nguyễn ban quốc tính hoặc đổi họ để được miễn, giảm tội.
Qua nhiều biến động lịch sử, họ Nguyễn dần trở thành một dòng họ có quy mô rất lớn, quy tụ nhiều nhóm người có nguồn gốc khác nhau. Vì vậy, không phải tất cả những người mang họ Nguyễn ngày nay đều có chung một nguồn gốc tổ tiên; trong số đó có thể có hậu duệ của nhiều dòng họ từng đổi sang họ Nguyễn qua các thời kỳ.
