Không phải họ Nguyễn hay họ Phạm, đây mới là dòng họ hiếm 10 đời làm quan lớn ở Việt Nam
Không phải một trong những dòng họ đông nhất Việt Nam, họ Nghiêm vẫn được biết đến với truyền thống văn võ nổi bật. Tại làng Quan Độ, xã Văn Môn, huyện Yên Phong, Bắc Ninh, dòng họ này từ lâu đã có nhiều nhân vật nổi tiếng trong cả lĩnh vực quân sự lẫn khoa bảng.
Theo gia phả họ Nghiêm làng Quan Độ, thủy tổ của dòng họ là cụ Nghiêm Phúc Lý, một võ quan dưới thời nhà Lý, xuất hiện từ giai đoạn Lý Công Uẩn lên ngôi. Đặc biệt, trong 10 thế hệ liên tiếp sau đó, họ Nghiêm đều có người làm quan võ trong triều đình và đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng.
Một trong những nhân vật nổi bật là Nghiêm Tĩnh, hậu duệ đời thứ 29 của dòng họ Nghiêm ở Quan Độ. Ông được ghi nhận là người văn võ toàn tài, có tính cách ngay thẳng, chân thật, đồng thời thông minh và nhanh nhẹn.
Năm 25 tuổi, Nghiêm Tĩnh bắt đầu làm quan võ dưới triều vua Lý Cao Tông. Ông từng giữ chức Đại tư mã kiêm Thị trung, sau đó được nhà vua phong tước Quận công. Sau nhiều năm phò tá triều đình, ông qua đời và được an táng, lập đền thờ tại quê nhà.
Con trai Nghiêm Tĩnh là tướng quân Nghiêm Kế cũng tiếp nối truyền thống võ nghiệp của gia đình. Ông được ghi nhận có công trong cuộc chiến chống quân Nguyên – Mông lần thứ nhất.
Theo tư liệu của dòng họ, Trần Hưng Đạo từng đích thân giao cho Nghiêm Kế hàng vạn binh sĩ để tổ chức các trận đánh với quân Nguyên – Mông. Sau khi lập nhiều chiến công, ông được vua Trần phong đặc tiến phụ quốc – Bắc vệ Đại tướng quân, ban Hầu tước rồi thăng Công tước, đồng thời được tặng phong Thái bảo dũng Quận công.
Không chỉ nổi bật về võ nghiệp, họ Nghiêm ở Quan Độ còn duy trì truyền thống khoa bảng qua nhiều thế hệ. Con cháu trong dòng họ tiếp tục theo nghiệp học hành, thi cử đỗ đạt và bước vào con đường làm quan.
Dưới thời vua Lê Thánh Tông, Nghiêm Phụ trở thành nhà khoa bảng đầu tiên của dòng họ. Nhà sử học Lê Văn Lan từng đánh giá ông là người khai khoa cho họ Nghiêm. Từ một dòng họ có truyền thống nhiều đời làm võ quan, họ Nghiêm bắt đầu xuất hiện những nhà khoa bảng, mở ra một giai đoạn mới về đường học vấn.
Cùng thời với Nghiêm Phụ, người em họ của ông là Nghiêm Ích Khiêm đỗ Hoàng Giáp tiến sĩ vào năm Hồng Đức thứ 21, tức năm 1490.
Nghiêm Ích Khiêm qua đời khi mới 41 tuổi nhưng trước đó đã kịp biên soạn "Nghiêm tính gia kê" vào năm 1498. Cuốn sách hiện được lưu giữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm và được xem là một trong những cuốn gia phả có niên đại sớm ở Việt Nam.
Từ những võ quan thời Lý đến các danh tướng thời Trần rồi những nhà khoa bảng thời Lê, truyền thống văn võ của họ Nghiêm tại Quan Độ được nối tiếp qua nhiều thế hệ, góp phần tạo nên danh tiếng của một dòng họ có bề dày lịch sử tại Bắc Ninh.
