Trong xã hội phong kiến, hôn nhân với thành viên hoàng tộc không đơn thuần là chuyện gia đình. Việc kết duyên với công chúa hay hoàng tử có thể đưa một người từ vị trí bình thường bước vào tầng lớp quý tộc, đồng thời tạo ra những mối liên hệ chính trị và quyền lực đáng kể.
Bởi vậy, con rể của hoàng đế có một danh xưng khá quen thuộc là phò mã. Thế nhưng, một câu hỏi ít được nhắc tới hơn là: nếu con rể vua là phò mã, vậy con dâu của vua được gọi bằng tên gì?
Vì sao con rể vua được gọi là phò mã?
“Phò mã” là cách gọi quen thuộc dành cho chồng của công chúa. Trong lịch sử, những người được lựa chọn kết hôn với công chúa thường phải có gia thế, địa vị hoặc năng lực nhất định.
Đây cũng là lý do nhiều phò mã trong lịch sử không phải những nhân vật tầm thường. Họ có thể xuất thân từ các gia đình quyền quý, là võ tướng, quan lại hoặc những người có công trạng nổi bật.
Một số nhân vật lịch sử Việt Nam từng có quan hệ phò mã với hoàng gia như Lý Công Uẩn, con rể vua Lê Đại Hành, về sau lên ngôi, trở thành Lý Thái Tổ và khai lập triều Lý. Trần Liễu là con rể của vua Lý Huệ Tông, trong khi Nguyễn Huệ kết hôn với công chúa Ngọc Hân, con gái vua Lê Hiển Tông, trước khi trở thành Hoàng đế Quang Trung.
Những trường hợp này cho thấy danh phận phò mã đôi khi không chỉ mang ý nghĩa hôn nhân mà còn có thể gắn với những biến động lớn trên chính trường.
Con dâu của vua có danh xưng riêng
So với phò mã, cách gọi dành cho con dâu của vua ít phổ biến hơn trong đời sống hiện nay. Theo cách giải thích được nêu trong một số tài liệu, người xưa gọi con dâu của hoàng đế là “hoàng tức”.
Trong cách hiểu này, “hoàng” gắn với hoàng gia, hoàng tộc hoặc những gì thuộc về nhà vua; còn “tức” được dùng để chỉ người con dâu. Ghép lại, “hoàng tức” được dùng để chỉ người phụ nữ kết hôn với hoàng tử, tức con dâu của vua.
Danh xưng này vì thế có ý nghĩa tương tự như cách “phò mã” xác định vị trí của người đàn ông kết hôn với công chúa.
Không phải cô gái nào cũng có thể trở thành hoàng tức
Hôn nhân của hoàng gia thời phong kiến thường gắn với vấn đề gia thế và lợi ích chính trị. Vì vậy, việc lựa chọn vợ cho các hoàng tử cũng có thể được xem xét rất kỹ.
Một cô gái có xuất thân từ gia đình quyền quý có thể mang đến cho hoàng tử thêm những mối quan hệ và sự hậu thuẫn từ bên ngoại. Trong trường hợp hoàng tử được xem xét cho vị trí kế vị, thế lực của gia tộc nhà vợ đôi khi cũng trở thành một yếu tố đáng kể.
Đó là lý do những cuộc hôn nhân giữa hoàng tộc và các gia đình quyền thế thường được coi trọng.
Tuy nhiên, không phải mọi hoàng tức đều xuất thân từ những gia đình danh giá. Trong lịch sử cũng tồn tại những trường hợp các cô gái có địa vị thấp hơn nhưng nhờ dung mạo, tài năng hoặc được hoàng tử yêu mến mà bước chân vào hoàng gia.
Nếu “phò mã” là danh xưng quen thuộc dành cho người đàn ông kết hôn với công chúa, thì “hoàng tức” là cách gọi được một số tài liệu sử dụng để chỉ người phụ nữ kết hôn với hoàng tử. Tuy nhiên, mức độ sử dụng và ý nghĩa cụ thể của thuật ngữ này có thể thay đổi tùy thời kỳ và hệ thống lễ chế của từng triều đại.
