Càn Long hỏi: ‘Trẫm hết tiền thì phải làm sao?’, Hòa Thân trả lời đúng 3 từ nhen nhóm mầm mống suy tàn của nhà Thanh
Nhà Thanh từng trải qua giai đoạn phát triển mạnh dưới thời Khang Hy, Ung Chính và Càn Long. Tuy nhiên, phía sau sự giàu có của thời kỳ này lại xuất hiện những vấn đề ngày càng nghiêm trọng trong bộ máy cai trị, đặc biệt là nạn tham nhũng và lối sống xa hoa của tầng lớp quan lại.
Trong số những nhân vật thường được nhắc đến khi nói về mặt trái của triều Càn Long có Hòa Thân. Nhờ được hoàng đế sủng ái, Hòa Thân ngày càng có thế lực và trở thành một trong những quan lại giàu có nhất lịch sử Trung Quốc. Nhiều câu chuyện dân gian và tài liệu hậu thế cũng gắn ông với nạn tham ô, bè phái và sự xuống cấp của quan trường cuối thời Càn Long.
Khi việc biếu xén trở thành một phần của đời sống quan trường, việc giải quyết công việc không còn chỉ phụ thuộc vào luật lệ mà ngày càng bị chi phối bởi tiền bạc và lễ vật. Từ đó, những người có tiền có thể tìm cách tác động đến quan lại, trong khi kỷ cương phép nước bị xem nhẹ.
Đáng chú ý, một giai thoại về cuộc đối thoại giữa Càn Long và Hòa Thân thường được nhắc lại như một minh họa cho thực trạng này.
Theo câu chuyện được lưu truyền, trong một lần lo lắng về tình trạng ngân khố, Càn Long hỏi Hòa Thân: “Trẫm hết tiền thì phải làm sao?”.
Hòa Thân được cho là đã trả lời ngắn gọn: “Tiền đền tội".
Câu nói này được hiểu là ám chỉ nguồn tiền thu được từ việc xử phạt, tịch thu tài sản của những người phạm tội hoặc những khoản tiền phải nộp vào ngân khố.
Thoạt nghe, đây có vẻ là một cách để bổ sung tài chính cho triều đình. Tuy nhiên, nếu việc xử phạt và tịch thu tài sản trở thành nguồn thu đáng kể, cơ chế này có thể tạo ra những hệ quả ngược lại. Người dân hoặc quan lại phạm lỗi có thể bị tịch thu tài sản, trong khi những kẻ tìm cách dùng tiền để thoát tội lại có cơ hội tiếp tục hoạt động.
Chính vì vậy, giai thoại trên về sau thường được sử dụng để mô tả một nghịch lý của quan trường thời Càn Long: Khi tiền bạc ngày càng có khả năng chi phối việc thực thi pháp luật, tham nhũng không còn là hành vi cá biệt mà có nguy cơ trở thành một phần của cơ chế vận hành.
Cùng với đó, những khoản chi tiêu xa hoa của triều đình và các hoạt động tốn kém dưới thời Càn Long cũng tạo thêm áp lực lên tài chính quốc gia. Trong khi tầng lớp cầm quyền vẫn hưởng cuộc sống sung túc, nhiều vấn đề trong xã hội và bộ máy hành chính ngày càng bộc lộ rõ.
Sau khi Càn Long qua đời, Hòa Thân không còn chỗ dựa chính trị. Năm 1799, Gia Khánh Đế xử lý Hòa Thân và tịch thu khối tài sản khổng lồ của ông. Sự kiện này phần nào cho thấy quy mô tài sản mà một quan lại có thể tích lũy trong thời kỳ ấy.
Nhà Thanh vẫn tồn tại hơn một thế kỷ sau thời Càn Long, vì vậy không thể quy toàn bộ quá trình suy yếu của triều đại này chỉ cho Hòa Thân hay một câu nói trong một giai thoại. Tuy nhiên, những câu chuyện về Hòa Thân và Càn Long vẫn thường được nhắc lại như một lát cắt cho thấy các vấn đề về tham nhũng, tài chính và quản trị đã bắt đầu tích tụ từ giai đoạn nhà Thanh còn đang ở thời kỳ hưng thịnh.
