Người học trò đầu tiên của Văn Miếu – Quốc Tử Giám: Một trong những vị vua trị vì lâu nhất lịch sử
Ít người biết, học trò đầu tiên của Văn Miếu không phải một sĩ tử xuất thân bình thường mà là hoàng tử nhà Lý. Sau khi lên ngôi, ông trở thành một trong những vị vua có thời gian trị vì lâu nhất lịch sử phong kiến Việt Nam.
Hoàng tử 4 tuổi trở thành học trò đầu tiên của Văn Miếu
Nhắc đến Văn Miếu - Quốc Tử Giám, nhiều người thường nhớ đến những tấm bia ghi danh tiến sĩ, truyền thống khoa cử hay hình ảnh người thầy Chu Văn An. Tuy nhiên, ít người biết rằng học trò đầu tiên của ngôi trường này lại là một thành viên hoàng tộc.
Theo tư liệu giới thiệu của Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam, năm 1070, vua Lý Thánh Tông cho xây dựng Văn Miếu ở phía Nam kinh thành Thăng Long. Công trình được lập để thờ Khổng Tử, Chu Công cùng các bậc hiền triết Nho giáo, đồng thời phục vụ việc học tập của hoàng gia.
Người đầu tiên theo học tại đây là Thái tử Lý Càn Đức, con trai vua Lý Thánh Tông và Nguyên phi Ỷ Lan. Ông sinh năm 1066, thời điểm Văn Miếu được xây dựng mới khoảng 4 tuổi.
Hai năm sau, khi vua Lý Thánh Tông qua đời vào năm 1072, Lý Càn Đức kế vị lúc mới 6 tuổi, lấy niên hiệu Lý Nhân Tông. Từ một vị hoàng tử từng học tập tại Văn Miếu, ông trở thành người đứng đầu đất nước và giữ ngôi trong gần 56 năm.
Thời gian trị vì kéo dài đưa Lý Nhân Tông trở thành một trong những vị vua có thời gian cầm quyền lâu nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam.
Việc lựa chọn Văn Miếu làm nơi học tập cho thái tử cho thấy triều đình nhà Lý đã chú trọng đến việc giáo dục người kế vị. Không gian thờ các bậc hiền triết Nho giáo cũng góp phần thể hiện định hướng đào tạo không chỉ về kiến thức mà còn về tư tưởng và đạo lý.
Quốc Tử Giám được thành lập sau khi Lý Nhân Tông lên ngôi
Một điểm cần phân biệt khi tìm hiểu lịch sử Văn Miếu - Quốc Tử Giám là hai công trình này không ra đời cùng lúc.
Văn Miếu được xây dựng năm 1070 dưới thời Lý Thánh Tông. Đến năm 1076, vua Lý Nhân Tông cho lập Quốc Tử Giám ở bên cạnh, đánh dấu sự hình thành của trường Quốc học dành cho con em hoàng gia và tầng lớp quý tộc.
Như vậy, khi Quốc Tử Giám được thành lập, Lý Nhân Tông đã ở trên ngai vàng được 4 năm. Ông là người từng theo học tại Văn Miếu từ khi còn là thái tử, chứ không phải học trò đầu tiên của Quốc Tử Giám sau thời điểm ngôi trường này ra đời.
Ban đầu, việc học tại Quốc Tử Giám chủ yếu dành cho con em hoàng tộc và các gia đình quyền quý. Đến năm 1253, dưới triều Trần Thái Tông, nơi đây được đổi tên thành Quốc học viện, đồng thời mở rộng đối tượng tuyển sinh, tạo điều kiện cho con em thường dân có năng lực học tập xuất sắc được theo học.
Sự thay đổi này đánh dấu bước phát triển của giáo dục Đại Việt, khi con đường học vấn từng bước mở rộng ra ngoài phạm vi hoàng gia và giới quý tộc.
Từ trường học hoàng gia đến nơi đào tạo nhân tài
Qua nhiều triều đại, Quốc Tử Giám dần trở thành trung tâm giáo dục quan trọng của đất nước, góp phần đào tạo nhiều thế hệ trí thức phục vụ triều đình và xã hội.
Một trong những nhà giáo tiêu biểu gắn với lịch sử nơi đây là Chu Văn An. Dưới thời Trần Minh Tông, ông được bổ nhiệm làm Quốc Tử Giám Tư nghiệp, đảm nhiệm công việc quản lý và giảng dạy tại trường. Ông trực tiếp dạy các hoàng tử, nổi tiếng bởi kiến thức uyên bác và nhân cách thanh cao.
Năm 1370, sau khi Chu Văn An qua đời, vua Trần Nghệ Tông cho thờ ông tại Văn Miếu bên cạnh Khổng Tử. Đây được xem là sự ghi nhận đặc biệt đối với những đóng góp của ông cho nền giáo dục nước nhà.
Đến thời Lê sơ, hoạt động giáo dục và khoa cử tiếp tục được đẩy mạnh. Năm 1484, vua Lê Thánh Tông cho dựng bia tiến sĩ tại Văn Miếu nhằm lưu danh những người đỗ đạt trong các kỳ thi. Trên các tấm bia có khắc lời văn của Thân Nhân Trung, trong đó nổi bật là câu: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”.
Hiện Văn Miếu - Quốc Tử Giám còn lưu giữ 82 bia tiến sĩ, ghi danh 1.304 người đỗ tiến sĩ trong các khoa thi từ năm 1442 đến năm 1779. Năm 2011, hệ thống bia đá này được UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương.
Dấu mốc đặc biệt trong lịch sử giáo dục Việt Nam
Từ một công trình phục vụ việc thờ tự và học tập của hoàng gia, Văn Miếu - Quốc Tử Giám từng bước phát triển thành biểu tượng của truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và trọng dụng nhân tài.
Câu chuyện về Lý Càn Đức mang đến một góc nhìn thú vị về lịch sử hình thành di tích này. Người đầu tiên theo học tại Văn Miếu khi còn là thái tử sau đó trở thành vua Lý Nhân Tông, vị quân chủ có thời gian trị vì gần 56 năm và gắn với sự ra đời của Quốc Tử Giám năm 1076.
Hai dấu mốc cách nhau 6 năm không chỉ gắn với cuộc đời một vị vua mà còn phản ánh quá trình hình thành, phát triển của nền giáo dục chính thống dưới thời quân chủ Việt Nam.
