Hòa Thân (1750-1799), vị quan nổi tiếng dưới thời Càn Long, từng sở hữu một dinh phủ được mô tả là nguy nga và giàu có bậc nhất nhà Thanh. Đặc biệt, trong khuôn viên phủ có rất nhiều hình tượng con dơi, với tổng số được thống kê lên tới 9.999 con.
Theo Wikipedia, Hòa Thân xuất thân từ một gia tộc quân công. Ông tổ 5 đời của Hòa Thân từng được nhà Thanh phong Tam Đẳng Khinh Xa Đô Úy vì có công trong quá trình tiến vào Trung Nguyên.
Dưới triều Càn Long, Hòa Thân trở thành trọng thần và được biết đến là người có quyền thế lớn. Nhiều tài liệu và giai thoại về sau mô tả tài sản của ông lên tới khoảng một tỷ lượng bạc trắng, tương đương 10 năm nguồn thu thuế của nhà Thanh. Có câu chuyện cho rằng những gì hoàng cung có, phủ Hòa Thân cũng sở hữu, thậm chí một số thứ còn khó tìm thấy trong cung.
Theo những ghi chép được Thiệu Vĩ Hoa dẫn lại, phủ Cung Vương Dịch Túc của Hòa Thân có quy mô lớn, chia thành ba khu Đông, Trung và Tây. Công trình được mô tả mang vẻ uy nghi, cầu kỳ và giàu có. Ở trung lộ, ngay sau khi bước vào phủ đã có chữ "Phúc" do Hoàng đế Khang Hy ngự bút.
Đáng chú ý hơn cả là hệ thống kiến trúc liên quan đến hình tượng loài dơi. Phủ có Phúc Trì (ao dơi), Phúc Sảnh (nhà dơi) và Phúc Hà (sông dơi), thường được gọi là "tam đại phúc".
Vì sao Hòa Thân đặc biệt coi trọng hình tượng con dơi?
Một cách lý giải được lưu truyền cho rằng tổ tiên Hòa Thân từng gặp biến cố nguy hiểm và được một đàn dơi giúp thoát nạn. Từ câu chuyện này, loài dơi được gia tộc coi như một linh vật mang ý nghĩa đặc biệt.
Bên cạnh đó, trong văn hóa Trung Hoa, dơi có mối liên hệ với chữ "Phúc" do cách phát âm gần nhau trong tiếng Hán. Vì vậy, hình tượng con dơi dần trở thành một biểu tượng quen thuộc cho điều may mắn, phúc lành. Loài vật này đồng thời còn được gắn với ý nghĩa về tình nghĩa vợ chồng và trường thọ.
Hòa Thân được cho là rất ưa chuộng biểu tượng này nên cho trang trí hình dơi ở nhiều vị trí trong phủ. Theo thống kê được nhắc đến, toàn bộ dinh phủ có tới 9.999 hình tượng dơi, chỉ thiếu đúng một con để đạt con số 10.000.
Con số 9.999 về sau được lý giải theo quan niệm rằng Hòa Thân muốn cầu "vạn phúc", nhưng cũng hiểu bản thân đã gây ra nhiều việc thất đức nên cố ý để thiếu một con. Cách giải thích này gắn với quan niệm "trăng đầy sẽ khuyết, nước đầy sẽ tràn", tức mọi thứ đạt đến cực điểm có thể không duy trì được lâu dài.
Một giai thoại khác về Hòa Thân cho rằng dù nổi tiếng tham lam, ông vẫn là người "có ân tất báo". Khi phụ trách việc quản lý, giám sát kỳ thi Hội, Hòa Thân từng gặp hai người họ Ngô vốn là thầy dạy mình trước đây. Hai người nhiều lần thi trượt nên tìm đến nhờ ông giúp đỡ.
Để báo đáp ân tình năm xưa, Hòa Thân được cho là đã âm thầm mua chuộc thái giám nhằm tìm hiểu Càn Long gần đây thường đọc những phần nào trong "Tứ thư" và quan tâm đến vấn đề gì. Nhờ đó, ông gần như đoán được phạm vi ra đề. Năm ấy, hai người thầy họ Ngô đều thi đỗ và bước vào con đường làm quan.
Dơi trong văn hóa Trung Hoa được gắn với chữ "Phúc"
Hình tượng dơi không chỉ xuất hiện trong phủ Hòa Thân mà còn có vị trí nhất định trong văn hóa truyền thống Trung Hoa. Người xưa từng xem dơi là biểu tượng của trường thọ. Tương truyền, những con dơi sống tới 1.000 năm sẽ chuyển sang màu trắng như tuyết.
Trong "Báo Phác Tử" có câu: "Dơi nghìn tuổi màu trắng, hong khô, mài thành bột uống có thể giúp con người thọ được vạn năm".
Hình ảnh con dơi cũng ngày càng gắn chặt với chữ "Phúc". Mặc dù chữ "Phúc" đã xuất hiện từ thời kỳ chữ Giáp cốt, hình thức ban đầu của chữ này được cho là khá khó hình dung đối với người đời sau. Vì vậy, mối liên hệ về âm giữa "dơi" và "Phúc" khiến hình tượng con dơi dần được sử dụng như một cách trực quan hóa mong ước về phúc lành.
Trong các tác phẩm nghệ thuật cổ, dơi thường xuất hiện như một biểu tượng mang ý nghĩa cát tường. Hình ảnh này không chỉ đại diện cho phúc mà còn được liên hệ với trường thọ, con cháu sum vầy và tiền đồ thuận lợi.
Tại nhiều từ đường, miếu mạo, người xưa còn thiết kế những vị trí thuận lợi để dơi trú ngụ. Việc dơi đến làm tổ được xem là dấu hiệu "phúc đến nhà". Quan niệm này cũng để lại dấu ấn trong nghệ thuật trang trí, với hình dơi xuất hiện trên bàn thờ, xà, cột hay cửa chính trong nhiều công trình truyền thống.
Dẫu vậy, câu chuyện về Hòa Thân cuối cùng lại đi theo hướng khác. Sau khi Càn Long qua đời, Gia Khánh ban chỉ dụ tịch thu tài sản và xử lý Hòa Thân. Ban đầu, ông bị kết án lăng trì nhưng sau đó được miễn hình phạt này, chuyển sang tự vẫn và gia đình được tha.
Vì thế, những câu chuyện xoay quanh 9.999 con dơi trong phủ Hòa Thân thường được nhắc lại như một nghịch lý: người sở hữu vô số biểu tượng "Phúc" lại không có được kết cục như mong muốn. Theo cách lý giải mang màu sắc đạo lý trong các tài liệu lưu truyền, "Phúc" không chỉ nằm ở việc cầu mong hay trang trí, mà còn gắn với việc tích đức và hành thiện.
