Gia Cát Lượng được biết đến là một trong những nhân vật nổi bật nhất thời Tam Quốc, nổi tiếng với tài năng quân sự, chiến lược và khả năng trị quốc. Tuy nhiên, ngay cả vị quân sư được Lưu Bị hết mực tin tưởng cũng từng rơi vào tình thế đặc biệt căng thẳng khi nghe những lời căn dặn của vị quân chủ trước lúc lâm chung.
Câu chuyện này diễn ra sau thất bại nặng nề của Thục Hán trong cuộc Đông chinh nhằm vào Đông Ngô.
Lưu Bị thất bại sau cuộc Đông chinh
Sau khi Quan Vũ bị quân Đông Ngô sát hại, mối quan hệ giữa Thục Hán và Đông Ngô nhanh chóng trở nên căng thẳng. Lưu Bị sau đó phát động cuộc tiến công về phía đông với mục tiêu đánh Ngô.
Ở thời điểm này, Lưu Bị đang ở giai đoạn quyền lực tương đối mạnh khi đã lần lượt chiếm được Ích Châu và Hán Trung. Tuy nhiên, Thục Hán vẫn cần thời gian củng cố lực lượng thay vì lập tức tiến hành một chiến dịch quy mô lớn.
Trong giai đoạn đầu của cuộc Đông chinh, quân Thục giành được một số lợi thế. Quân Ngô do Lục Tốn chỉ huy phải chủ động phòng thủ, trong khi các tướng Thục tiếp tục tiến quân về phía đông.
Thế trận sau đó bất ngờ đảo chiều.
Lục Tốn kiên trì chờ thời cơ rồi phát động phản công, sử dụng hỏa công đánh vào hệ thống doanh trại của quân Thục trải dài trên một khu vực rộng lớn. Quân Lưu Bị chịu tổn thất nặng nề, nhiều binh sĩ, tướng lĩnh, quân nhu và lương thực bị mất.
Lưu Bị phải rút về Bạch Đế thành. Thất bại này trở thành một trong những biến cố quân sự nghiêm trọng nhất trong sự nghiệp của ông.
Gia Cát Lượng từng tiếc nuối một người
Sau thất bại, Gia Cát Lượng được cho là từng nhắc đến Pháp Chính, người từng giữ vai trò quan trọng bên cạnh Lưu Bị.
Theo Tam quốc chí, Gia Cát Lượng có lời than rằng nếu Pháp Chính còn sống, ông có thể khuyên can Lưu Bị, ngăn vị quân chủ tiến hành cuộc Đông chinh. Ngay cả nếu Lưu Bị vẫn quyết định xuất quân, tình hình có thể cũng không trở nên nguy hiểm như vậy.
Pháp Chính vốn là một mưu sĩ được Lưu Bị tin tưởng và có ảnh hưởng lớn trong các quyết sách quân sự. Sau khi ông qua đời, Lưu Bị mất đi một người có khả năng trực tiếp đưa ra những lời can gián cứng rắn.
Thất bại tại Di Lăng vì thế thường được đặt bên cạnh sự vắng mặt của Pháp Chính như một trong những điều khiến hậu thế tiếc nuối.
Lời căn dặn khiến Gia Cát Lượng chịu áp lực lớn
Năm 223, Lưu Bị lâm bệnh nặng tại Bạch Đế thành. Biết tình trạng sức khỏe ngày càng xấu đi, ông triệu Gia Cát Lượng đến để giao phó việc triều chính và người kế vị.
Đây là thời điểm Lưu Bị đưa ra một lời căn dặn đặc biệt.
Ông đánh giá tài năng của Gia Cát Lượng vượt xa Tào Phi và đặt niềm tin rất lớn vào vị quân sư. Sau đó, Lưu Bị giao con trai là Lưu Thiện cho Gia Cát Lượng, đồng thời đưa ra lời dặn được sử sách ghi lại: “Tài năng của ngươi gấp mười lần Tào Phi. Ngươi nhất định có thể ổn định đất nước và cuối cùng giải quyết các vấn đề lớn. Nếu người thừa kế có thể được hỗ trợ, hãy hỗ trợ anh ta; nếu anh ta không có tài năng, hãy tự mình làm chủ Thành Đô”.
Những lời này đặt Gia Cát Lượng vào một vị trí vô cùng đặc biệt. Về danh nghĩa, ông là đại thần phò tá vị hoàng đế trẻ tuổi. Nhưng lời căn dặn của Lưu Bị cũng đồng nghĩa với việc ông được trao quyền quyết định vận mệnh Thục Hán nếu Lưu Thiện không đủ khả năng trị vì.
Theo câu chuyện được lưu truyền, Gia Cát Lượng vô cùng xúc động trước sự tín nhiệm ấy. Ông quỳ xuống, dập đầu và cam kết sẽ tận tâm tận lực, trung thành cho đến cuối đời.
Vì sao Lưu Bị lại nói những lời như vậy?
Lời căn dặn của Lưu Bị về sau được xem là một trong những màn gửi gắm quyền lực nổi tiếng nhất thời Tam Quốc.
Một cách lý giải cho rằng đây vừa là sự tin tưởng dành cho Gia Cát Lượng, vừa là cách Lưu Bị củng cố lòng trung thành của vị đại thần đứng đầu triều đình. Khi đặt vận mệnh con trai và cơ nghiệp Thục Hán vào tay Gia Cát Lượng, ông cũng thể hiện rằng mình hoàn toàn tin tưởng người này.
Với Gia Cát Lượng, lời nói ấy đồng thời tạo ra một trách nhiệm nặng nề. Ông không chỉ phải bảo vệ Lưu Thiện mà còn phải duy trì cơ nghiệp mà Lưu Bị để lại.
Sau khi Lưu Bị qua đời, Gia Cát Lượng thực sự trở thành người giữ vai trò then chốt trong triều đình Thục Hán. Ông tận lực phò tá Lưu Thiện, điều hành quốc sự và nhiều lần tiến hành Bắc phạt.
Chính vì vậy, câu chuyện về cuộc gặp cuối cùng giữa Lưu Bị và Gia Cát Lượng thường được hậu thế nhắc đến như một biểu tượng về sự tín nhiệm giữa quân chủ và bề tôi.
Tuy nhiên, những cách diễn giải như việc Gia Cát Lượng “sợ hãi” hay “toát mồ hôi lạnh” trước 36 chữ của Lưu Bị chủ yếu thuộc cách kể của hậu thế. Điều được sử liệu ghi nhận rõ hơn là Lưu Bị đã giao phó Lưu Thiện và cơ nghiệp Thục Hán cho Gia Cát Lượng trước lúc qua đời.
