Vị Tổng Thanh tra Chính phủ đầu tiên của Việt Nam: Xuất thân danh gia vọng tộc, 2 lần bị kết án tử hình
Từ một thanh niên xứ Nghệ ra đi tìm đường cứu nước, người đàn ông này đã trải qua gần 15 năm tù đày, hai lần bị tuyên án tử hình rồi thoát án. Sau Cách mạng Tháng Tám, ông được giao nhiều trọng trách và trở thành Tổng Thanh tra Chính phủ đầu tiên của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Hai lần đứng trước án tử hình
Hồ Tùng Mậu, tên khai sinh Hồ Bá Cự, sinh ngày 15/6/1896 tại làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, Nghệ An, nay thuộc xã Quỳnh Anh, tỉnh Nghệ An. Ông xuất thân trong một gia đình danh gia vọng tộc của vùng đất khoa bảng, có truyền thống yêu nước và nhiều người sớm tham gia các hoạt động chống thực dân Pháp.
Ông nội Hồ Tùng Mậu là Phó bảng Hồ Bá Ôn, từng giữ chức Án sát tỉnh Nam Định và hy sinh năm 1883 khi chỉ huy lực lượng bảo vệ thành Nam Định. Cha ông là Hồ Bá Kiện, đỗ cử nhân nhưng không ra làm quan mà tham gia phong trào Văn thân. Sau này, Hồ Bá Kiện bị thực dân Pháp bắt giam và bắn chết khi lãnh đạo cuộc nổi dậy phá ngục tại Nhà tù Lao Bảo.
Những biến cố của gia đình cùng hoàn cảnh đất nước mất độc lập đã sớm hình thành ở Hồ Bá Cự tinh thần yêu nước và ý chí hoạt động cách mạng.
Cuối tháng 4/1920, ông sang Quảng Châu, Trung Quốc, theo bước người chú là Hồ Học Lãm - người đã ra nước ngoài từ năm 1908 theo phong trào Đông Du và sau này trở thành một chỗ dựa quan trọng của các nhà hoạt động cách mạng Việt Nam tại Trung Quốc.
Để phục vụ hoạt động bí mật, Hồ Bá Cự đổi tên thành Hồ Tùng Mậu. Tại Hàng Châu, dù được Hồ Học Lãm giúp đỡ, ông vẫn phải làm nhiều công việc như làm xiếc, kéo xe để kiếm thêm tiền trang trải cuộc sống.
Đầu năm 1923, theo lời khuyên của Phan Bội Châu và sự giới thiệu của Hồ Học Lãm, ông đến Quảng Châu, xin học lớp điện tín và bắt đầu hoạt động cách mạng.
Cũng trong năm này, Hồ Tùng Mậu cùng những người có chung chí hướng thành lập Tâm Tâm xã, còn gọi là Tân Việt Thanh niên Đoàn, một tổ chức tập hợp những thanh niên Việt Nam yêu nước theo xu hướng cách mạng, hướng tới mục tiêu đấu tranh giải phóng dân tộc.
Tháng 11/1924, đồng chí Nguyễn Ái Quốc từ Liên Xô tới Quảng Châu và tiếp xúc với những thanh niên tiên tiến trong Tâm Tâm xã. Một số người được lựa chọn vào Cộng sản Đoàn, trở thành hạt nhân để thành lập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên năm 1925.
Hồ Tùng Mậu là một trong những thành viên tích cực trong quá trình xây dựng tổ chức. Trong thời gian đồng chí Nguyễn Ái Quốc hoạt động tại Quảng Châu, ông vừa là học trò, vừa là người cộng sự gần gũi và tin cậy của Người.
Ông tham gia tổ chức các lớp huấn luyện chính trị do đồng chí Nguyễn Ái Quốc trực tiếp giảng dạy tại Quảng Châu, trong đó có những lớp diễn ra tại số 13 và 13B đường Văn Minh. Hồ Tùng Mậu đồng thời tham gia xuất bản Báo Thanh Niên, cơ quan tuyên truyền quan trọng của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên.
Tháng 5/1929, tại Đại hội lần thứ nhất của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, ông được bầu làm Ủy viên chính thức Tổng bộ Hội. Cuối năm đó, sau khi sang Hồng Kông, ông gia nhập An Nam Cộng sản Đảng và tham gia vận động thống nhất các tổ chức cộng sản.
Mùa Xuân năm 1930, đồng chí Nguyễn Ái Quốc triệu tập, chủ trì Hội nghị hợp nhất các tổ chức cộng sản tại Hồng Kông, dẫn tới sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam. Tại hội nghị lịch sử này, Hồ Tùng Mậu được ghi nhận là người giúp việc và làm công tác thư ký.
Con đường hoạt động cách mạng của Hồ Tùng Mậu sau đó trải qua những năm tháng đặc biệt khắc nghiệt. Ông nhiều lần bị thực dân bắt giữ và hai lần bị kết án tử hình.
Năm 1929, Hồ Tùng Mậu lần đầu nhận án tử hình nhưng sau đó thoát án nhờ sự đấu tranh của dư luận.
Lần bị bắt cuối cùng của ông diễn ra trong thời gian tham gia tìm cách giải cứu đồng chí Nguyễn Ái Quốc, khi luật sư Francis Henry Loseby đang tiến hành các thủ tục pháp lý bảo vệ Người tại Hồng Kông.
Từ ngày 26 đến 30/6/1931, Hồ Tùng Mậu bị thực dân Anh bắt giam với lý do hoạt động chống nhà cầm quyền. Do không có đủ chứng cứ, ông bị trục xuất khỏi Hương Cảng và bị mật báo cho mật thám Pháp.
Tại Thượng Hải, Hồ Tùng Mậu bị mật thám Pháp bắt giữ rồi đưa về Việt Nam xét xử. Ông bị đưa qua nhiều nhà lao và đến ngày 6/12/1931 tiếp tục bị tuyên án tử hình. Tuy nhiên, sau quá trình kháng cáo của luật sư và trước sức ép của dư luận, bản án sau đó được giảm xuống khổ sai chung thân.
Từ đây, Hồ Tùng Mậu trải qua gần 15 năm trong các nhà tù của thực dân, lần lượt bị giam giữ tại Lao Bảo, Kon Tum, Buôn Ma Thuột và “trại an trí” Trà Khê.
Trong hoàn cảnh tù đày khắc nghiệt, ông vẫn duy trì hoạt động cùng các tù chính trị. Hồ Tùng Mậu chú trọng đoàn kết anh em, tổ chức học tập văn hóa, chính trị, duy trì kỷ luật và cảnh giác trước những thủ đoạn chia rẽ của cai ngục.
Ông cùng các bạn tù đấu tranh đòi cải thiện điều kiện sinh hoạt, phản đối việc đánh đập, khủng bố và đàn áp tù nhân tùy tiện. Qua nhiều năm bị giam cầm, Hồ Tùng Mậu vẫn giữ tinh thần lạc quan, tình đồng chí và ý chí cách mạng.
Sau khi Nhật đảo chính Pháp ngày 9/3/1945, Hồ Tùng Mậu cùng các tù chính trị trốn khỏi nhà lao Trà Khê, trở về Quỳnh Đôi, Nghệ An tiếp tục hoạt động. Khi biết tin, Chính phủ Trần Trọng Kim mời ông làm cố vấn chính trị nhưng ông kiên quyết từ chối.
Tổng Thanh tra Chính phủ đầu tiên
Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Hồ Tùng Mậu tiếp tục được giao nhiều nhiệm vụ quan trọng.
Tháng 12/1946, ông giữ chức Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Liên khu IV, đồng thời là Chính ủy đầu tiên của Quân khu IV và kiêm Chính ủy Trường Quân chính Nhượng Bạn ở Hà Tĩnh.
Với hình ảnh một cán bộ có học vấn, bộ râu thưa, tính tình hiền từ và gần gũi nhân dân, Hồ Tùng Mậu được nhiều cán bộ, nhân dân Liên khu IV trìu mến gọi là “Cụ Hồ em”.
Trong thời gian này, ông nhận tin con trai duy nhất là Hồ Kim Xuyên, tức Hồ Mỹ Xuyên, hy sinh trên đường công tác khi mới 28 tuổi. Dù chịu mất mát lớn, ông vẫn nén đau thương để không ảnh hưởng đến công việc.
Ngày 18/12/1949, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 138/B-SL thành lập Ban Thanh tra Chính phủ trực thuộc Phủ Thủ tướng. Cùng ngày, Sắc lệnh số 138/C-SL được ban hành, cử Hồ Tùng Mậu giữ chức Tổng Thanh tra.
Ông trở thành người đứng đầu cơ quan thanh tra của Chính phủ trong những năm đầu của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Trên cương vị này, Hồ Tùng Mậu nhanh chóng tổ chức bộ máy và đưa công tác thanh tra đi vào nền nếp. Ông trực tiếp chỉ đạo xử lý nhiều vụ việc liên quan đến tiêu cực, tham ô, lãng phí và vi phạm nguyên tắc dân chủ.
Trong số đó có vụ sai phạm về tín dụng sản xuất tại Liên khu III năm 1949 và vụ Trần Dụ Châu biển thủ công quỹ, tham ô, lãng phí trong quân đội năm 1950.
Năm 1950, từ những đơn thư phản ánh của người dân, Hồ Tùng Mậu tổ chức thanh tra, kiểm tra tình hình tại Thanh Hóa, Nghệ An và Hà Tĩnh rồi báo cáo kết quả lên Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đầu năm 1951, ông tiếp tục phối hợp với Liên khu III kiểm tra Mặt trận đường 5, làm rõ những thiếu sót, hạn chế để báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét, chấn chỉnh.
Thời gian đảm nhiệm chức vụ Tổng Thanh tra Chính phủ chưa đầy hai năm, nhưng Hồ Tùng Mậu đã tham gia đặt nền móng cho hoạt động thanh tra của Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Đầu năm 1950, khi Trung ương Đảng và Chính phủ quyết định thành lập Hội Việt - Hoa hữu nghị, ông tiếp tục được giao làm Hội trưởng đầu tiên.
Tháng 2/1951, tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II của Đảng, Hồ Tùng Mậu được bầu làm Ủy viên dự khuyết Ban Chấp hành Trung ương Đảng.
Ngày 23/7/1951, trên đường vào Liên khu IV công tác, khi đến khu vực thị trấn Còng, Thanh Hóa, Hồ Tùng Mậu bị máy bay Pháp phát hiện, truy đuổi và bắn. Ông hy sinh khi mới 55 tuổi.
Hơn ba thập niên hoạt động cách mạng của Hồ Tùng Mậu khép lại sau nhiều chặng đường từ trong nước ra nước ngoài, từ những năm tháng hoạt động bí mật đến gần 15 năm tù đày và những cương vị lãnh đạo quan trọng của Đảng, Chính phủ.
Sự hy sinh của ông là một tổn thất đối với cách mạng Việt Nam. Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp làm Trưởng ban Lễ tang và đọc điếu văn tại lễ truy điệu người đồng chí, người cộng sự đã gắn bó với cách mạng từ những năm tháng hoạt động tại Quảng Châu.
Từ Hồ Bá Cự của làng Quỳnh Đôi đến Hồ Tùng Mậu - người hai lần đứng trước án tử hình, trải qua nhiều nhà tù thực dân và sau này trở thành Tổng Thanh tra Chính phủ đầu tiên, cuộc đời ông gắn với nhiều dấu mốc quan trọng của cách mạng Việt Nam trong nửa đầu thế kỷ XX.
(Nguồn tham khảo: Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Thanh tra Chính phủ, Báo Quân đội Nhân dân)
