Vì sao các hoàng đế Trung Hoa mặc long bào màu vàng, chỉ có Tần Thủy Hoàng chọn màu đen?
Nhắc đến long bào của các Hoàng đế Trung Hoa, nhiều người thường hình dung ngay hình ảnh những bộ trang phục màu vàng rực rỡ, gắn với quyền lực và địa vị tối cao của Thiên tử.
Tuy nhiên, màu vàng không phải lúc nào cũng là màu đặc trưng của hoàng đế Trung Hoa. Sau khi thống nhất thiên hạ vào năm 221 TCN, Tần Thủy Hoàng lại lựa chọn màu đen làm màu sắc chủ đạo của triều đại mình.
Từ trang phục của vua quan đến cờ hiệu và nhiều vật dụng trong triều đình, màu đen xuất hiện với tần suất đáng kể. Vì sao vị hoàng đế đầu tiên thống nhất Trung Quốc lại đặc biệt coi trọng màu sắc này?
Người Tần vốn chuộng màu đen
Việc Tần Thủy Hoàng sử dụng long bào màu đen không hoàn toàn xuất phát từ sở thích cá nhân. Màu sắc này vốn đã có vị trí đặc biệt trong văn hóa của nước Tần từ trước khi ông thống nhất Trung Quốc.
Theo Hán Thư - Luật Lịch Chí, Tần Văn Công từng đi săn và bắt được một con rồng màu đen. Trong quan niệm của người Tần, màu đen gắn với Thủy Đức, tức hành Thủy trong học thuyết Ngũ hành.
Người Tần tin rằng triều đại của mình thuộc Thủy Đức, vì vậy màu đen trở thành màu sắc phù hợp với vận mệnh của quốc gia.
Từ thời Xuân Thu - Chiến Quốc cho đến khi Tần Thủy Hoàng hoàn thành công cuộc thống nhất, màu đen tiếp tục giữ vị trí quan trọng trong đời sống và nghi lễ của nước Tần.
Không chỉ trang phục, cờ hiệu của quân đội và triều đình Tần cũng thường sử dụng màu đen. Sau khi sáu nước được thống nhất, Tần Thủy Hoàng tiếp tục đưa màu sắc này lên vị trí nổi bật trong các nghi lễ và biểu tượng của đế quốc.
Ngũ hành quyết định màu sắc của các triều đại?
Đằng sau việc lựa chọn màu sắc của các triều đại còn có một quan niệm phổ biến thời cổ đại là thuyết Ngũ hành.
Học thuyết này được nhà âm dương Trâu Diễn, người nước Tề thời Chiến Quốc, phát triển. Theo quan niệm Ngũ hành, thế giới được cấu thành và vận động dựa trên năm yếu tố Kim, Mộc, Thủy, Hỏa và Thổ. Các yếu tố này được dùng để lý giải nhiều hiện tượng, trong đó có sự thay đổi và thịnh suy của các vương triều.
Cách nói “thừa vận” trong câu quen thuộc “Phụng thiên thừa vận, hoàng đế chiếu viết” cũng thường được liên hệ với quan niệm về vận mệnh và Ngũ hành.
Theo cách lý giải này, nhà Tần thuộc Thủy Đức nên màu đại diện là đen. Sau khi nhà Tần sụp đổ, nhà Hán được cho là thuộc Hỏa Đức, mà màu tượng trưng cho Hỏa là đỏ. Vì vậy, màu đỏ trở nên phổ biến dưới thời Hán và triều đại này đôi khi được gọi là “Viêm Hán”.
Có phải nhà Hán tránh màu đen vì nhà Tần diệt vong?
Nhà Tần tồn tại trong thời gian tương đối ngắn sau khi Tần Thủy Hoàng qua đời. Triều đại này nhanh chóng rơi vào khủng hoảng và cuối cùng bị thay thế sau cuộc tranh hùng giữa Lưu Bang và Hạng Vũ.
Từ đây xuất hiện một số giai thoại cho rằng việc Tần Thủy Hoàng lựa chọn màu đen cũng bị hậu thế gắn với vận mệnh ngắn ngủi của triều Tần.
Theo cách giải thích được truyền lại, Lưu Bang tin rằng màu đen mang ý nghĩa không may mắn, tang tóc nên các hoàng đế sau đó không còn coi đây là màu sắc chủ đạo của long bào.
Tuy nhiên, một cách lý giải khác lại dựa hoàn toàn vào hệ thống Ngũ Đức. Nếu Tần thuộc Thủy Đức thì Hán thuộc Hỏa Đức, do đó nhà Hán sử dụng màu đỏ để thể hiện sự thay đổi về “đức” của triều đại. Trong cách hiểu này, việc giảm vai trò của màu đen không nhất thiết xuất phát từ tâm lý kiêng kỵ.
Cũng có quan điểm cho rằng các vị vua đời sau muốn tạo ra những biểu tượng riêng thay vì tiếp tục sử dụng màu sắc vốn gắn chặt với Tần Thủy Hoàng, một nhân vật có vị trí đặc biệt trong lịch sử Trung Quốc.
Từ màu đen đến màu vàng của hoàng đế
Sau thời Tần, màu đen không hoàn toàn biến mất khỏi trang phục hoàng gia. Tuy nhiên, nó dần không còn giữ vị trí đặc biệt như dưới thời Tần Thủy Hoàng.
Đến thời nhà Tùy, màu vàng bắt đầu được sử dụng ngày càng nhiều trong trang phục của hoàng gia. Về sau, màu vàng dần gắn với địa vị của hoàng đế và hoàng tộc.
Đặc biệt, dưới thời nhà Thanh, màu vàng trở thành màu sắc có tính biểu tượng mạnh mẽ đối với hoàng gia.
Bởi vậy, hình ảnh long bào màu vàng quen thuộc trong phim ảnh và các tư liệu về hoàng đế Trung Hoa thực chất là kết quả của một quá trình lịch sử kéo dài. Trước khi màu vàng trở thành biểu tượng quen thuộc ấy, từng có một triều đại lựa chọn màu đen làm màu sắc gắn với quyền lực tối cao.
Với nhà Tần, màu đen không đơn thuần là màu của trang phục mà còn được đặt trong hệ thống quan niệm về Thủy Đức và vận mệnh vương triều. Sau khi triều đại này sụp đổ, cách các thế hệ sau nhìn nhận màu sắc hoàng gia cũng dần thay đổi.
