Tượng đài khoa học Việt Nam 30 tuổi được phong giáo sư, là viện trưởng trẻ tuổi nhất lịch sử nước ta
Từ một cậu bé trải qua những năm tháng tản cư đến giáo sư Vật lý ở tuổi 30, GS Nguyễn Văn Hiệu (1938-2022) có hành trình gắn liền với những bước phát triển quan trọng của nền khoa học Việt Nam.
Giáo sư Vật lý ở tuổi 30
Sinh năm 1938 tại Hà Nội trong một gia đình trí thức, tuổi thơ của Nguyễn Văn Hiệu trải qua nhiều biến động khi gia đình phải tản cư, chạy giặc. Sau khi hoàn thành chương trình phổ thông 8 năm, vì hoàn cảnh kinh tế khó khăn, ông từng xin vào làm thợ tại một xưởng dệt kim.
Chính quá trình học nghề và làm việc tại đây đã giúp Nguyễn Văn Hiệu hình thành niềm yêu thích đặc biệt với vật lý. Sau ngày Hà Nội được giải phóng, ông thi vào Khoa Toán Lý, Trường Đại học Sư phạm Khoa học.
Ở tuổi 18, Nguyễn Văn Hiệu tốt nghiệp cử nhân Vật lý loại xuất sắc và bắt đầu công tác giảng dạy tại Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, nay là Đại học Quốc gia Hà Nội. Khi đó, ông cùng GS Nguyễn Lân Dũng là những cán bộ giảng dạy trẻ nhất của trường.
Năm 1960, Nguyễn Văn Hiệu được cử sang Viện Liên hiệp Nghiên cứu Hạt nhân Dubna, Liên Xô (cũ) làm việc. Tại đây, tinh thần nghiên cứu cùng năng lực chuyên môn của ông nhận được sự chú ý của các giáo sư tại viện và ông được nhận làm học trò.
Khoảng 2 năm rưỡi ở Dubna, ông công bố 12 công trình nghiên cứu về vật lý neutrino, trong đó có nhiều công trình gây tiếng vang. Một trong những nghiên cứu đáng chú ý là “Lý thuyết đối xứng các hạt cơ bản”, sau đó được xuất bản thành sách và được sử dụng tại nhiều quốc gia.
Năm 1964, khi vừa 26 tuổi, Nguyễn Văn Hiệu bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ. Ông được giới thiệu là Tiến sĩ trẻ tuổi nhất của Việt Nam và Liên Xô (cũ) vào thời điểm đó.
Bốn năm sau, ở tuổi 30, ông trở thành Giáo sư Vật lý lý thuyết và Vật lý Toán của Viện Dubna và Đại học Lomonosov.
Nhà khoa học giữ nhiều trọng trách
Năm 1969, Nguyễn Văn Hiệu trở về nước. Thủ tướng Phạm Văn Đồng giao ông nhiệm vụ thành lập Viện Vật lý đầu tiên của Việt Nam và ông đảm nhiệm cương vị Viện trưởng. Ông được ghi nhận là Viện trưởng trẻ tuổi nhất trong lịch sử khoa học Việt Nam.
Năm 1975, Trung ương Cục miền Nam Việt Nam quyết định thành lập Viện Khoa học Kỹ thuật miền Nam trực thuộc Chính phủ cách mạng lâm thời miền Nam Việt Nam và cử GS Nguyễn Văn Hiệu làm Viện trưởng.
Đến năm 1983, ông trở thành Viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam. Năm 1993, khi Viện Khoa học Việt Nam được đổi thành Trung tâm Khoa học Tự nhiên và Công nghệ Quốc gia, GS Nguyễn Văn Hiệu giữ chức Giám đốc Trung tâm, đồng thời là Viện trưởng Viện Khoa học Vật liệu.
Trong quá trình nghiên cứu, ông công bố hơn 200 công trình khoa học trên nhiều lĩnh vực. Các hướng nghiên cứu của ông trải rộng từ tương tác yếu, đối xứng của các hạt cơ bản đến lý thuyết giải tích về tương tác mạnh, lý thuyết trường và phương pháp lý thuyết trường lượng tử trong vật lý chất rắn. Phần lớn công trình được đăng trên các tạp chí chuyên ngành quốc tế có uy tín.
Đặc biệt, trong lĩnh vực lý thuyết chất rắn, GS Nguyễn Văn Hiệu được các nhà khoa học Việt Nam và quốc tế coi là người anh cả và chuyên gia hàng đầu.
Quan điểm về nghiên cứu khoa học của ông được thể hiện qua lời tâm niệm: "Phải coi nghiên cứu khoa học là sự nghiệp của mình! Không có vinh quang nào mà không có mất mát kèm theo, đôi khi cũng phải chịu hy sinh để đạt được đam mê của mình. Riêng ở lĩnh vực khoa học, đầu tiên là cần đi vào hướng nghiên cứu rất hiện đại và thứ hai là hướng nghiên cứu mà đất nước rất cần, nghĩ xem đất nước cần cái gì thì làm cái đó".
Không chỉ tập trung vào nghiên cứu lý thuyết, GS Nguyễn Văn Hiệu còn tham gia những hoạt động có ý nghĩa thực tiễn. Ông có đóng góp đặc biệt trong việc tổ chức đưa cây thanh hao hoa vàng vào trồng đại trà tại các tỉnh miền núi phía Bắc, tạo nguồn nguyên liệu để sản xuất thuốc chữa bệnh sốt rét ở quy mô công nghiệp, phục vụ người dân vùng sâu, vùng xa và đồng bào dân tộc thiểu số.
Dấu ấn với giáo dục và khoa học công nghệ
Năm 1999, GS Nguyễn Văn Hiệu nhận lời mời của Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội và đảm nhiệm vị trí Chủ nhiệm Khoa Công nghệ. Khi Trường Đại học Công nghệ - ĐHQG Hà Nội được thành lập năm 2004, ông trở thành hiệu trưởng đầu tiên của trường.
Sau nhiều năm gắn bó với giảng đường, ông luôn đặt việc đào tạo thế hệ trẻ ở vị trí quan trọng. GS Nguyễn Văn Hiệu từng chia sẻ mong muốn: “Làm sao giảng dạy được cho các học trò của mình: nếu là kỹ sư trong nhà máy thì làm việc thật tốt, nếu là nhà khoa học thì có nhiều phát minh, nếu là thầy giáo thi giảng bài thật hấp dẫn và truyền thụ được nhiều kiến thức cho học trò…”.
Ông còn có đóng góp đặc biệt trong việc tổ chức đưa cây thanh hao hoa vàng vào trồng đại trà.
Ông cũng là một trong những người đặt nền móng cho ngành khoa học và công nghệ vũ trụ Việt Nam thông qua chương trình Intercosmos.
Với những đóng góp cho khoa học và công nghệ, GS Nguyễn Văn Hiệu được trao Giải thưởng Lênin về Khoa học và Kỹ thuật năm 1986, Giải thưởng Hồ Chí Minh về Khoa học và Công nghệ năm 1996 cùng Huân chương Độc lập hạng Nhất năm 2009.
