Lý do mâm cỗ Trung thu thường có ‘chó bưởi’ mà không phải mèo hay lợn: Câu chuyện xúc động gắn với Chú Cuội
Mỗi mùa Trung thu, bên cạnh bánh nướng, bánh dẻo, đèn ông sao hay những mâm trái cây đủ màu sắc, hình ảnh chú chó bưởi xù lông lại xuất hiện trong ký ức của nhiều thế hệ người Việt.
Từ những múi bưởi được xếp khéo léo thành bộ lông, thêm đôi mắt bằng hạt nhãn, chiếc mũi nhỏ và chiếc lưỡi bằng cà rốt, một loại quả quen thuộc bỗng trở thành món đồ chơi ngộ nghĩnh khiến trẻ nhỏ thích thú.
Nhưng chó bưởi không đơn thuần là một cách tạo hình trái cây để làm đẹp mâm cỗ. Đằng sau hình tượng này là sự kết hợp giữa đặc điểm mùa vụ, thói quen tận dụng những thứ sẵn có trong gia đình và quan niệm dân gian về loài chó. Đặc biệt, hình ảnh chú chó còn được gắn với câu chuyện về lòng trung thành trong sự tích Chú Cuội.
Từ trái bưởi đúng mùa đến món đồ chơi không tốn tiền
Tết Trung thu rơi vào thời điểm bưởi vào mùa, quả thường to, nhiều nước, múi ngọt và có mùi thơm đặc trưng. Cùng với bưởi, mâm cỗ Rằm tháng Tám truyền thống còn có nhiều loại quả quen thuộc như na, hồng, chuối, cốm...
Trong đời sống xưa, khi đồ chơi dành cho trẻ em chưa phong phú, những vật liệu có sẵn trong nhà thường được tận dụng để tạo nên niềm vui cho con trẻ. Một quả bưởi sau khi bổ lấy múi có thể được biến thành hình chú chó chỉ bằng vài thao tác đơn giản.
Các tép bưởi được xếp thành phần thân và bộ lông, hạt nhãn làm mắt, hạt na có thể dùng làm mũi, còn một miếng cà rốt nhỏ được tạo thành chiếc lưỡi. Một vài chiếc tăm, cành lá hoặc vật liệu đơn giản khác giúp hoàn thiện hình dáng.
Cách làm này vừa tạo điểm nhấn cho mâm cỗ, vừa tận dụng được nguyên liệu sẵn có. Sau khi phá cỗ, các thành viên trong gia đình lại chia nhau từng múi bưởi thưởng thức. Phần vỏ cũng có thể được giữ lại để phơi, dùng gội đầu, đun nước hoặc đốt xua muỗi.
Từ một quả bưởi, gia đình có thêm một món trang trí, trẻ nhỏ có đồ chơi và cuối cùng gần như không có phần nào bị bỏ phí. Chính cách sử dụng giản dị này phù hợp với nếp sống tiết kiệm của nhiều gia đình Việt trước đây.
Ngày nay, dù trẻ em có rất nhiều loại đồ chơi hiện đại, chó bưởi vẫn được nhiều gia đình lựa chọn. Đặc biệt, những năm gần đây, hình ảnh này xuất hiện trở lại trên mạng xã hội, được các gia đình thành thị học cách làm để trang trí mâm cỗ Trung thu.
Hình ảnh chú chó và câu chuyện về lòng trung thành
Ngoài yếu tố mùa vụ và thói quen tận dụng nguyên liệu, chó bưởi còn được gắn với hình ảnh con chó trong đời sống và văn hóa dân gian Việt Nam.
Từ lâu, chó được xem là loài vật gần gũi với con người, có nhiệm vụ trông nhà, báo động khi có người lạ và đồng hành cùng gia chủ. Bởi vậy, trong quan niệm dân gian, hình ảnh chó thường gắn với sự trung thành và khả năng bảo vệ gia đình.
Hình tượng này còn được kể lại qua một dị bản của sự tích Chú Cuội.
Theo câu chuyện dân gian, sau khi vợ Cuội qua đời, chú chó trung thành đã tình nguyện hiến ruột để người phụ nữ có thể sống lại. Cuội sau đó nặn một bộ ruột bằng đất sét đặt vào bụng chú chó. Điều kỳ lạ xảy ra khi con chó cũng hồi sinh.
Từ câu chuyện ấy, hình ảnh chú chó được gắn với sự trung thành, lòng hy sinh và nghĩa tình. Vì vậy, khi chó bưởi xuất hiện trên mâm cỗ Trung thu, hình tượng này không chỉ mang đến vẻ ngộ nghĩnh cho trẻ nhỏ mà còn có thể trở thành một câu chuyện để người lớn kể lại cho thế hệ sau.
Mùi bưởi và ký ức về một Trung thu quây quần
Chó bưởi còn có một điểm đặc biệt khác: mùi hương.
Vỏ bưởi chứa tinh dầu nên khi được tách, cắt hoặc tỉa, hương thơm đặc trưng nhanh chóng lan ra không gian xung quanh. Với nhiều người, mùi bưởi trở thành một phần ký ức về Trung thu bên gia đình.
Quá trình làm chó bưởi cũng thường không phải công việc của riêng một người. Người lớn có thể đảm nhận phần tạo hình, trẻ nhỏ phụ giúp nhặt hạt, cắm mắt hoặc trang trí. Có khi chỉ một vài thao tác đơn giản nhưng lại trở thành khoảng thời gian cả nhà cùng ngồi bên nhau.
Đó cũng là điểm khác biệt giữa một món đồ chơi mua sẵn và một món đồ do các thành viên trong gia đình tự tay làm. Trẻ không chỉ nhận một món quà mà còn trực tiếp tham gia tạo nên mâm cỗ của mình.
Ngày nay, chó bưởi cũng được biến tấu với nhiều kiểu dáng bắt mắt hơn. Những chú chó có bộ lông làm hoàn toàn từ tép bưởi, được thắt nơ hoặc trang trí thêm lá cây trở thành điểm nhấn trên mâm cỗ.
So với những tạo hình cầu kỳ khác, chó bưởi tương đối dễ thực hiện, nguyên liệu không đắt và có thể hoàn thành từ một quả bưởi cùng một vài vật dụng đơn giản. Đây cũng là lý do hình tượng này giữ được sự quen thuộc qua nhiều năm.
Không cầu kỳ nhưng mang nhiều ý nghĩa
Trong quan niệm dân gian, bưởi là loại quả tròn, nhiều múi, thường được liên tưởng tới sự đầy đặn, viên mãn. Khi kết hợp với hình tượng con chó, mâm cỗ lại có thêm lớp nghĩa về sự trung thành, bảo vệ và giữ gìn tổ ấm.
Bởi vậy, có gia đình đặt chó bưởi ở vị trí nổi bật giữa mâm cỗ, xung quanh là bánh nướng, bánh dẻo cùng các loại quả đặc trưng của mùa thu. Cách sắp xếp này vừa tạo sự sinh động về hình thức, vừa gửi gắm những mong muốn giản dị về một gia đình đủ đầy, bình an.
Chó bưởi cũng phù hợp với tinh thần tiết kiệm và tận dụng nguyên liệu của người Việt. Bưởi được dùng để tạo hình, sau đó vẫn có thể ăn; phần vỏ tiếp tục được tận dụng cho những mục đích khác. Với những gia đình hiện đại quan tâm đến việc hạn chế lãng phí, cách làm này càng có thêm ý nghĩa.
Trải qua thời gian, Tết Trung thu đã thay đổi nhiều. Đèn nến dần được thay bằng đèn điện, bánh Trung thu có thêm nhiều hương vị mới, mâm cỗ xuất hiện thêm nhiều loại bánh kẹo và trái cây.
Thế nhưng, chú chó bưởi vẫn có một vị trí riêng. Không cần nguyên liệu đắt tiền hay cách làm cầu kỳ, chỉ một quả bưởi cũng có thể tạo nên một món đồ trang trí khiến trẻ nhỏ thích thú và người lớn nhớ về những mùa trăng đã qua.
Có lẽ giá trị của chó bưởi nằm chính ở sự giản dị ấy. Một món đồ chơi có thể ăn được, một cách tận dụng nguyên liệu quen thuộc và một câu chuyện về lòng trung thành được kể lại bên mâm cỗ gia đình.
Khi tiếng trống Trung thu vang lên, những chiếc đèn được thắp sáng và mâm cỗ bắt đầu được phá, chú chó bưởi vẫn lặng lẽ đứng giữa những món quà mùa thu. Nó nhắc về một kiểu niềm vui rất đỗi quen thuộc: không cần tốn kém, chỉ cần cả nhà cùng làm, cùng ăn và cùng có một buổi tối quây quần bên nhau.
