Khi Thành Cát Tư Hãn tung hoành Á - Âu, Việt Nam đang là triều đại rực rỡ, có vị tướng chinh phạt Trung Hoa
Thế kỷ XIII là một trong những giai đoạn biến động mạnh của lịch sử thế giới. Ở phương Bắc, Thành Cát Tư Hãn xây dựng đế quốc Mông Cổ, đưa đội quân du mục từ vùng thảo nguyên tiến vào một phần rộng lớn của châu Á và châu Âu. Trong khi đó, tại Việt Nam, nhà Lý đang ở những năm cuối của hơn hai thế kỷ trị vì.
Thành Cát Tư Hãn (1162-1227), tên thật là Thiết Mộc Chân, trở thành thủ lĩnh tối cao của người Mông Cổ sau khi thống nhất nhiều bộ lạc vào năm 1206. Từ đây, các cuộc chinh phạt liên tiếp được tiến hành, tạo nên một đế chế trải rộng trên phần lớn lục địa Á - Âu.
Về sau, người Trung Quốc tôn ông là Nguyên Thái Tổ. Cháu nội của ông là Hốt Tất Liệt sau này lập ra nhà Nguyên tại Trung Quốc.
Trong thời kỳ Thành Cát Tư Hãn còn sống, phạm vi ảnh hưởng của Mông Cổ ngày càng mở rộng, kéo dài từ khu vực Đông Á tới Trung Á và tiến sâu về phía Tây. Những cuộc chinh phạt của người Mông Cổ trở thành một trong những biến động quân sự lớn nhất của thời Trung cổ.
Vậy cùng thời điểm ấy, Việt Nam đang như thế nào?
Đại Việt dưới triều Lý
Khi Thành Cát Tư Hãn thống nhất các bộ lạc Mông Cổ và bắt đầu mở rộng lãnh thổ, Việt Nam đang nằm dưới sự cai trị của nhà Lý (1009-1225).
Triều đại này bắt đầu khi Lý Công Uẩn lên ngôi năm 1009, sau khi Lê Long Đĩnh qua đời. Một năm sau, năm 1010, ông quyết định dời đô từ Hoa Lư về Đại La và đổi tên thành Thăng Long.
Nhà Lý tồn tại hơn 200 năm, được xem là một trong những triều đại có vai trò quan trọng trong quá trình xây dựng nền quân chủ độc lập của Đại Việt. Trong thời kỳ này, quốc hiệu được đổi từ Đại Cồ Việt thành Đại Việt.
Đây cũng là giai đoạn Phật giáo có ảnh hưởng sâu rộng trong đời sống xã hội và triều đình. Song song với đó, Nho học ngày càng được coi trọng. Năm 1070, nhà Lý cho xây dựng Văn Miếu; đến năm 1076, Quốc Tử Giám được thành lập, trở thành một dấu mốc quan trọng trong lịch sử giáo dục Việt Nam.
Khi Đại Việt chủ động tiến đánh nhà Tống
Nhắc tới nhà Lý, một trong những nhân vật quân sự nổi bật nhất là Lý Thường Kiệt (1019-1105). Ông gắn liền với cuộc chiến chống quân Tống và chiến lược chủ động phòng thủ nổi tiếng của Đại Việt.
Năm 1072, vua Lý Thánh Tông qua đời, thái tử Càn Đức lên ngôi khi mới 7 tuổi, trở thành Lý Nhân Tông. Thái phi Ỷ Lan cùng các đại thần, trong đó có Lý Thường Kiệt, tham gia điều hành triều chính.
Trong bối cảnh nhà Tống có những động thái chuẩn bị quân sự nhằm vào Đại Việt, Lý Thường Kiệt chủ trương không chờ quân địch tiến vào lãnh thổ mới chống trả mà tìm cách phá thế chuẩn bị của đối phương.
Tư tưởng này thường được khái quát bằng câu: “Ngồi yên đợi giặc sao bằng đánh trước để bẻ gãy mũi nhọn của chúng”.
Tượng Lý Thường Kiệt trong Đại Nam Quốc Tự. Ảnh: Internet
Năm 1075, quân Đại Việt tiến sang lãnh thổ nhà Tống, tập kích các căn cứ ở Khâm Châu, Liêm Châu và Ung Châu. Sau đó, quân Đại Việt rút về nước và chuẩn bị đối phó với cuộc phản công.
Đến năm 1077, quân Tống tiến xuống Đại Việt. Lý Thường Kiệt tổ chức phòng tuyến trên sông Như Nguyệt, nay thuộc khu vực Bắc Ninh. Cuộc chiến diễn ra quyết liệt trước khi hai bên đi đến việc giảng hòa.
Trận Như Nguyệt sau này trở thành một dấu mốc quan trọng trong lịch sử chống ngoại xâm của Đại Việt.
Một Đại Việt đang củng cố vị thế
Ngoài cuộc đối đầu với nhà Tống, nhà Lý còn phải xử lý nhiều vấn đề liên quan đến các quốc gia và vùng lãnh thổ lân cận. Quân đội được tổ chức nhằm bảo vệ lãnh thổ và duy trì vị thế của Đại Việt trong khu vực.
Lý Thường Kiệt tiếp tục tham gia các chiến dịch quân sự trong những năm cuối đời. Ông qua đời năm 1105, thọ 86 tuổi.
Hình ảnh vị danh tướng nhà Lý sau này được ghi nhớ trong lịch sử Việt Nam, đặc biệt qua cuộc chiến chống Tống và phòng tuyến Như Nguyệt. Tên Lý Thường Kiệt cũng được đặt cho nhiều tuyến đường, trường học và địa danh tại Việt Nam.
Như vậy, trong những năm Thành Cát Tư Hãn tạo dựng đế chế Mông Cổ ở phương Bắc và làm thay đổi cục diện của một phần lớn châu Á - Âu, Việt Nam vẫn đang ở thời kỳ nhà Lý. Đó là giai đoạn Đại Việt từng bước củng cố quốc gia độc lập, phát triển giáo dục, văn hóa và xây dựng năng lực quân sự để bảo vệ lãnh thổ.
