Hành trình thỉnh kinh của thầy trò Đường Tăng diễn ra dưới thời nhà Đường, một trong những giai đoạn nổi tiếng của lịch sử Trung Quốc. Thế nhưng cùng thời điểm ấy, vùng đất Việt Nam đang trải qua một thời kỳ lịch sử hoàn toàn khác.
Tây Du Ký là tác phẩm quen thuộc với nhiều thế hệ khán giả Việt Nam. Câu chuyện về Đường Tăng cùng Tôn Ngộ Không, Trư Bát Giới và Sa Tăng trên đường đến Tây Thiên không chỉ nổi tiếng qua tiểu thuyết mà còn được chuyển thể thành nhiều bộ phim.
Trong số các nhân vật của tác phẩm, Đường Tăng là hình tượng được xây dựng dựa trên một nhân vật có thật trong lịch sử. Nguyên mẫu của ông là Trần Huyền Trang, một cao tăng sống vào thời nhà Đường.
Huyền Trang từng được Đường Thái Tông mời về giảng kinh. Theo câu chuyện được lưu truyền, vị vua này còn kết nghĩa huynh đệ với Huyền Trang, ban cho ông một chiếc bát vàng, ngựa trắng và hai vị sư đồng hành trên hành trình sang Tây Thiên tìm kinh.
Đường Thái Tông chính là Lý Thế Dân, nhân vật nổi tiếng trong lịch sử Trung Quốc. Ông cũng là người có người vợ sau này trở thành một trong những nhân vật quyền lực nhất lịch sử Trung Hoa là Võ Tắc Thiên.
Điểm đến Tây Thiên trong câu chuyện cũng có cơ sở từ những địa danh có thật. Nơi này được cho là gắn với Taxila, một thị trấn hiện nằm cách thủ đô Islamabad của Pakistan hơn 30 km về phía Bắc.
Năm 647, Huyền Trang được cho là đã đến Taxila trong hành trình tìm kiếm kinh điển Phật giáo. Ông cũng từng học tập và nghiên cứu Phật học tại Đại học Na Lan Đà, một trung tâm Phật giáo nổi tiếng đương thời.
Sau hành trình kéo dài qua nhiều vùng đất, Huyền Trang mang về Trung Hoa hơn 600 bộ kinh sách. Ông sau đó dành gần 20 năm để dịch 74 bộ kinh từ tiếng Phạn sang tiếng Hán.
Con đường mà vị cao tăng này đi qua được ước tính dài khoảng 54.000 km, trải qua nhiều khu vực ngày nay thuộc Tân Cương, Afghanistan, Pakistan, Nepal và Ấn Độ.
Taxila cũng từng giữ vị trí quan trọng trên tuyến đường tơ lụa hơn 1.400 năm trước. Tuyến đường này kết nối từ Trường An, kinh đô nhà Đường, qua nhiều vùng đất và kéo dài đến khu vực Taxila.
Trong lúc Huyền Trang thực hiện hành trình thỉnh kinh, lịch sử Việt Nam lại đang nằm trong một giai đoạn đầy biến động. Khi đối chiếu các mốc thời gian, nước ta khi ấy thuộc thời kỳ Bắc thuộc lần thứ ba, thường được xác định kéo dài từ năm 602 đến năm 905, hoặc 939 theo một số cách phân kỳ.
Khu vực Việt Nam khi đó được gọi là An Nam, về sau đổi thành Tĩnh Hải Quân. Trong thời gian chịu sự cai trị của nhà Đường, nhiều cuộc khởi nghĩa đã liên tiếp nổ ra.
Tiêu biểu có cuộc nổi dậy của Lý Tự Tiên và Đinh Kiến năm 687, khởi nghĩa Mai Thúc Loan năm 713, cuộc nổi dậy của anh em Phùng Hưng năm 791 và cuộc nổi dậy của người Tày – Nùng ở phía Tây Bắc châu Giao năm 819.
Một số cuộc nổi dậy từng khiến bộ máy cai trị nhà Đường rơi vào thế bị động, thậm chí quan đô hộ phải rời bỏ phủ để chạy trốn. Tuy nhiên, phần lớn các cuộc khởi nghĩa sau đó đều bị đàn áp do lực lượng chưa đủ mạnh để duy trì quyền kiểm soát lâu dài.
Bước ngoặt chỉ xuất hiện vào năm 905, khi hào trưởng người Việt Khúc Thừa Dụ chiếm phủ Đại La và tự xưng Tiết độ sứ. Việc được vua Đường thừa nhận vị trí này đánh dấu quá trình khôi phục quyền tự chủ của người Việt.
Mốc năm 905 vì thế được xem là dấu mốc quan trọng, chấm dứt thời kỳ Bắc thuộc lần thứ ba kéo dài hơn 300 năm và mở ra một giai đoạn mới trong lịch sử Việt Nam.
