Giỗ Tổ Hùng Vương – ngày mùng 10 tháng 3 âm lịch hằng năm là dịp để người Việt tưởng nhớ công lao dựng nước của các Vua Hùng. Tuy nhiên, bên cạnh ý nghĩa thiêng liêng, nhiều người vẫn đặt câu hỏi: Vua Hùng mang họ gì?
Truyền thuyết về nguồn gốc Vua Hùng
Theo ghi chép, Kinh Dương Vương kết hôn với Long Nữ, sinh ra Lạc Long Quân (Sùng Lãm). Lạc Long Quân sau đó kết duyên cùng Âu Cơ, sinh ra bọc trăm trứng.
Hai người chia 50 con lên núi, 50 con xuống biển, người con trưởng được tôn làm Hùng Vương, lập nước Văn Lang, đóng đô tại Phong Châu. Từ đây mở ra thời kỳ các Vua Hùng với 18 đời nối tiếp nhau.
Vị vua đầu tiên trong truyền thuyết của người Việt – Kinh Dương Vương có tên húy là Lộc Tục, từ đó xuất hiện suy luận rằng họ của ông là “Lộc”. Tuy nhiên, đây chỉ là quan điểm cá nhân của KTS Lê Minh Hưng, không phải kết luận chính thức từ sử liệu.
Giỗ Tổ Hùng Vương được tổ chức vào ngày mùng 10 tháng 3 âm lịch hằng năm; năm nay rơi vào ngày 21/4 dương lịch. Nhân dịp này, nhiều người đặt câu hỏi: Vua Hùng mang họ gì?
Vua Hùng mang họ Lộc?
Theo truyền thuyết thời kỳ Hồng Bàng, quốc gia đầu tiên của người Việt – Xích Quỷ được cho là hình thành từ khoảng năm 2879 TCN, dưới thời Kinh Dương Vương. Lãnh thổ khi đó được mô tả rất rộng, phía Bắc giáp sông Dương Tử, phía Nam đến vùng Chiêm Thành, phía Đông là Đông Hải, phía Tây đến Ba Thục (nay thuộc Trung Quốc).
Sách Đại Việt sử ký toàn thư ghi chép: Đế Minh – cháu ba đời của Thần Nông – trong một lần tuần du phương Nam đã gặp và kết duyên với một nàng tiên, sinh ra Lộc Tục. Sau đó, Đế Minh truyền ngôi phương Bắc cho con trưởng là Đế Nghi, còn Lộc Tục được phong cai quản phương Nam, xưng là Kinh Dương Vương, lập nước Xích Quỷ.
Kinh Dương Vương lên ngôi vào năm Nhâm Tuất 2897 TCN, kết hôn với con gái Động Đình Quân là Thần Long, sinh ra Sùng Lãm – tức Lạc Long Quân. Sau này, Lạc Long Quân kết duyên với Âu Cơ, sinh ra trăm người con. Khi chia tay, 50 con theo cha xuống biển, 50 con theo mẹ lên núi; người con trưởng được tôn làm Hùng Vương, kế tục ngôi vua.
Theo cách lý giải này, từ thời Lạc Long Quân, quốc gia được chia thành nhiều bộ lạc Bách Việt, rồi hợp nhất thành nước Văn Lang, do các vua Hùng cai trị. Thời kỳ này kéo dài với ít nhất 18 đời vua, cho đến khoảng năm 258 TCN. Tuy nhiên, phần lớn thông tin vẫn dựa vào truyền thuyết, dù khảo cổ học (như trống đồng Đông Sơn) cho thấy một nền văn minh phát triển tương ứng.
Danh sách 18 đời Hùng Vương thường được nhắc đến gồm:
1. Hùng Vương (Kinh Dương Vương – Lộc Tục)
2. Hùng Hiền (Lạc Long Quân – Sùng Lãm)
3. Hùng Lân
4. Hùng Việp
5. Hùng Hy
6. Hùng Huy
7. Hùng Chiêu
8. Hùng Vỹ
9. Hùng Định
10. Hùng Hy
11. Hùng Trinh
12. Hùng Võ
13. Hùng Việt
14. Hùng Anh
15. Hùng Triều
16. Hùng Tạo
17. Hùng Nghị
18. Hùng Duệ
Từ việc Lộc Tục là tên thật của Kinh Dương Vương, KTS Lê Minh Hưng đưa ra suy luận rằng “Lộc” có thể là họ, tương tự như trường hợp Nguyễn Huệ – tên thật khác với niên hiệu. Do đó, ông cho rằng họ của vị vua đầu tiên có thể là Lộc.
Một thắc mắc khác là vì sao con của Lộc Tục không mang họ Lộc mà lại là Sùng Lãm. Lý giải được đưa ra là xã hội thời đó theo chế độ mẫu hệ, con mang họ mẹ thay vì họ cha.
Tuy vậy, chính KTS Lê Minh Hưng cũng thừa nhận đây chỉ là suy đoán. Ông tiếp tục giả thiết rằng danh xưng “Hùng Vương” có thể được đặt như một hệ thống tên kế vị, tương tự cách đặt tên theo bài Đế hệ thi thời Minh Mạng. Theo đó, “Hùng” chỉ là tiền tố, không phải họ, dẫn đến các tên như Hùng Hiền, Hùng Lân, Hùng Việp…
Tóm lại, theo lập luận cá nhân này, họ của vị vua đầu tiên có thể là “Lộc”.
Vua Hùng không có họ?
Tuy nhiên, căn cứ theo Đại Việt sử ký toàn thư và nhiều tài liệu khác, Kinh Dương Vương chỉ được ghi nhận với tên húy là Lộc Tục, còn họ của các vua Hùng không được xác định rõ. Các nhà sử học triều Nguyễn trong Khâm Định Việt sử Thông giám Cương mục cũng đưa ra quan điểm tương tự.
Nhiều nghiên cứu hiện đại cho rằng vào thời Hùng Vương, người Việt chưa có khái niệm họ như sau này; hệ thống họ tên chỉ hình thành rõ ràng từ thời kỳ Bắc thuộc.
Vì vậy, câu hỏi “Vua Hùng họ gì” đến nay vẫn chưa có đáp án chính thức, và phần trả lời chính xác vẫn cần chờ thêm các nghiên cứu lịch sử có cơ sở khoa học rõ ràng hơn.
