Giỗ Tổ Hùng Vương 10/3 là ngày giỗ vị vua nào? Vì sao có 18 đời Vua Hùng nhưng chỉ có 1 ngày giỗ?
Giỗ Tổ Hùng Vương mùng 10 tháng 3 âm lịch là ngày lễ lớn của dân tộc Việt Nam, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”. Tuy nhiên, nhiều người vẫn thắc mắc đây là ngày giỗ đời Vua Hùng nào?
Theo các tài liệu lịch sử và nghiên cứu văn hóa, ngày 10/3 âm lịch thực chất không phải là ngày giỗ riêng của bất kỳ vị Vua Hùng nào. Đây là ngày được lựa chọn mang tính biểu tượng, nhằm tưởng nhớ công lao dựng nước và giữ nước của toàn bộ các Vua Hùng.
Chính vì vậy, trong dân gian mới lưu truyền câu ca quen thuộc: “Dù ai đi ngược về xuôi, nhớ ngày Giỗ Tổ mồng mười tháng ba”, như một lời nhắc nhở về cội nguồn.
Dù không phải ngày giỗ cụ thể, vẫn tồn tại một số tư liệu cho rằng ngày này có liên quan đến vị Vua Hùng thứ 18. Theo tấm bia “Hùng Vương từ khảo” được lập năm 1940 dưới triều Bảo Đại và hiện đặt tại Đền Thượng (núi Hùng), trước đây ngày quốc lễ thờ Vua Hùng chưa được ấn định cụ thể mà thường tổ chức vào mùa thu. Đến năm Khải Định thứ hai, quan Tuần phủ Phú Thọ là Lê Trung Ngọc đã đề xuất chọn ngày mồng 10 tháng 3 âm lịch làm ngày quốc lễ. Theo ghi chép, ngày này diễn ra lễ dâng hương cấp quốc gia, còn ngày 11/3 mới là ngày giỗ chính do người dân địa phương tổ chức. Tuy vậy, giả thuyết cho rằng ngày 11/3 là giỗ Vua Hùng thứ 18 vẫn chưa có bằng chứng xác thực hoàn toàn.
Hùng Duệ Vương (húy Huệ Lang) là vị vua thứ 18 và cũng là cuối cùng của triều đại Hùng Vương trong truyền thuyết nước Văn Lang. Ông trị vì trong 150 năm, gắn liền với câu chuyện Sơn Tinh - Thủy Tinh và Mỵ Nương, trước khi nhường ngôi cho Thục Phán (An Dương Vương) vào khoảng năm 258 TCN.
Trong quá khứ, việc thờ cúng các Vua Hùng không tập trung vào một thời điểm cố định như hiện nay. Người dân có thể hành hương về Đền Hùng quanh năm, lựa chọn ngày lành tháng tốt để dâng hương, trong đó đông nhất là vào mùa xuân và mùa thu. Ở nhiều địa phương, lễ cúng Tổ thường diễn ra vào khoảng ngày 11–12/3 âm lịch, mang tính chất gia đình, dòng họ, chưa mang quy mô lễ hội quốc gia.
Ngày nay, Giỗ Tổ Hùng Vương đã được Nhà nước xác định là ngày lễ lớn mang tầm quốc gia, thu hút hàng triệu người dân từ khắp mọi miền đất nước hành hương về Phú Thọ. Không chỉ là một nghi lễ tâm linh, ngày này còn là biểu tượng của tinh thần đoàn kết dân tộc, gắn kết cộng đồng người Việt trong và ngoài nước.
Gắn với thời đại Hùng Vương là truyền thuyết về Lang Liêu – người con của Vua Hùng thứ 6. Từ cuộc thi làm cỗ dâng vua cha, Lang Liêu đã sáng tạo ra bánh chưng và bánh giầy, tượng trưng cho “Trời tròn – Đất vuông”. Nhờ ý nghĩa sâu sắc đó, ông được truyền ngôi, trở thành Vua Hùng thứ 7. Câu chuyện không chỉ lý giải nguồn gốc của hai món ăn truyền thống mà còn thể hiện triết lý sống, đề cao lao động nông nghiệp và lòng hiếu thảo của người Việt. Ngày nay, bánh chưng và bánh giầy cũng trở thành hai lễ vật truyền thống cúng trong ngày Giỗ Tổ Hùng Vương.
Có thể thấy, dù tồn tại nhiều cách lý giải khác nhau về nguồn gốc ngày 10/3 âm lịch, nhưng ý nghĩa cốt lõi của Giỗ Tổ Hùng Vương vẫn không thay đổi. Đây không phải là ngày giỗ của riêng một cá nhân, mà là dịp để cả dân tộc cùng hướng về cội nguồn, tưởng nhớ công lao của các bậc tiền nhân đã đặt nền móng cho đất nước. Trong dòng chảy lịch sử, ngày lễ này đã trở thành biểu tượng văn hóa thiêng liêng, góp phần nuôi dưỡng lòng tự hào và ý thức gìn giữ truyền thống của mỗi người Việt.
