Những nước nào được Iran mở cửa cho tàu qua eo biển Hormuz khi chiến sự leo thang?
Một số tàu thương mại quốc tế được cho là đã phải điều chỉnh lộ trình khi đi qua eo biển Hormuz trong bối cảnh căng thẳng giữa Iran với Mỹ và Israel leo thang, khiến tuyến hàng hải quan trọng bậc nhất thế giới trở nên rủi ro hơn bao giờ hết.
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi tuyên bố eo biển Hormuz vẫn mở đối với tất cả các quốc gia, ngoại trừ Mỹ và Israel, đồng thời cho biết một số tàu từ “các quốc gia khác nhau” đã được cho phép đi qua. Tuy nhiên, thực tế cho thấy các tàu có liên hệ với phương Tây đang gặp nhiều trở ngại lớn trong việc đảm bảo hành trình an toàn tại khu vực này.
Kể từ khi Mỹ và Israel phát động chiến dịch nhằm vào Iran từ cuối tháng 2, đã có hơn 15 tàu chở dầu bị tấn công bằng máy bay không người lái và pháo kích tại eo biển Hormuz. Trước khi xung đột bùng phát, mỗi ngày có khoảng 138 tàu đi qua khu vực này, vận chuyển khoảng 1/5 nguồn cung dầu toàn cầu. Hiện nay, lưu lượng đã giảm mạnh, chỉ còn khoảng 3-5 tàu mỗi ngày.
Dữ liệu từ BBC cho thấy, từ đầu tháng 3 đến nay có chưa đến 100 tàu đi qua eo biển Hormuz, đồng nghĩa lưu lượng giao thông đã sụt giảm tới khoảng 95% so với trước đó. Trong số này, khoảng 1/3 số tàu có liên hệ với Iran, bao gồm 14 tàu treo cờ nước này và nhiều tàu khác nằm trong diện bị trừng phạt do nghi ngờ liên quan đến hoạt động xuất khẩu dầu của Tehran.
Ngoài ra, 9 tàu thuộc sở hữu các công ty có liên kết với Trung Quốc và 6 tàu có điểm đến là Ấn Độ cũng được ghi nhận trong các chuyến hải trình gần đây. Một số tàu không liên quan trực tiếp tới Iran, trong đó có tàu của các doanh nghiệp Hy Lạp, cũng đã cập cảng tại quốc gia này.
Theo tạp chí Lloyd’s List, các quốc gia như Ấn Độ, Pakistan, Trung Quốc, Iraq và Malaysia đang tiến hành trao đổi trực tiếp với Iran để xin phép cho tàu đi qua eo biển. Quan chức của Ấn Độ, Pakistan và Trung Quốc, cùng với Thổ Nhĩ Kỳ, đã xác nhận việc được cấp phép trong một số trường hợp cụ thể.
Financial Times nhận định số lượng tàu thực tế có thể cao hơn thống kê, do một số tàu đã tắt hệ thống nhận dạng tự động trong hành trình. Tờ báo này cũng cho biết có ít nhất 9 tàu chở dầu và nhiên liệu của Trung Quốc đang tập trung tại vịnh Ba Tư, dường như chuẩn bị vượt qua eo biển Hormuz.
Đáng chú ý, nhiều tàu đã lựa chọn những tuyến đường bất thường để đảm bảo an toàn. Dữ liệu hàng hải cho thấy ít nhất 8 tàu, bao gồm tàu chở dầu và tàu hàng liên quan tới Ấn Độ, Pakistan, Hy Lạp và Iran, đã đi vòng qua khu vực gần đảo Larak, sát bờ biển Iran — nơi có mực nước nông hơn so với tuyến hàng hải quốc tế thông thường.
Một số tàu dường như cũng di chuyển sát lãnh hải Iran thay vì đi giữa eo biển như trước đây. Dữ liệu theo dõi cho thấy một tàu chở dầu treo cờ Pakistan đã áp sát bờ biển Iran trong hành trình ngày 15/3. Theo Bradley Martin, nhà nghiên cứu cấp cao tại RAND Corporation, con tàu này có thể đang “thực hiện theo một số chỉ dẫn từ Iran” khi đi qua khu vực.
Ông cho rằng việc thay đổi lộ trình có thể xuất phát từ lo ngại về thủy lôi hoặc nhằm giúp tàu dễ dàng được nhận diện và đảm bảo an toàn hơn. Đồng quan điểm, chuyên gia Michelle Wiese Bockmann của Windward Maritime Analytics nhận định: "Theo tôi, Iran đang đóng cửa và kiểm soát eo biển vì sợ bị tấn công và cũng vì sợ thủy lôi. Đó là lý do các tàu phải đi vòng và bám sát đường bờ biển lãnh thổ của Iran, thay vì đi qua tuyến hàng hải quốc tế”.
Trong khi đó, Michael Connell từ Trung tâm Phân tích Hải quân Mỹ cho rằng các tàu có thể đã đạt được một dạng thỏa thuận ngầm với Tehran: "Họ có thể đã có một thỏa thuận nào đó với chính quyền Iran rằng nếu họ tuân thủ một tuyến hàng hải đã được xác định, họ sẽ an toàn”.
(Đồ họa: Sputnik).
Ngày 21/3, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cho biết Tehran đã bắt đầu thảo luận với Nhật Bản về khả năng mở lại eo biển Hormuz cho các tàu của nước này. Ông khẳng định Iran không phong tỏa hoàn toàn tuyến đường, nhưng áp đặt hạn chế với tàu của các quốc gia tham gia tấn công Iran, đồng thời tạo điều kiện cho các nước khác lưu thông.
Một số nguồn tin cho biết Quốc hội Iran đang xem xét dự luật đánh thuế đối với tàu đi qua eo biển Hormuz. Tuy nhiên, theo Wall Street Journal, biện pháp này sẽ cần sự đồng thuận từ các quốc gia láng giềng tại khu vực Vùng Vịnh.
Trước diễn biến căng thẳng, các nhà lãnh đạo châu Âu đã kêu gọi mở lại hoàn toàn eo biển Hormuz và thúc đẩy các bên kiềm chế, tránh leo thang xung đột. Dù vậy, các thành viên NATO tại châu Âu vẫn tỏ ra thận trọng trong việc triển khai lực lượng hải quân tới khu vực. Thủ tướng Đức Friedrich Merz cho biết Berlin chỉ có thể tham gia đảm bảo an ninh hàng hải sau khi xung đột chấm dứt.
Eo biển Hormuz là một trong những tuyến vận tải năng lượng quan trọng nhất thế giới, với khoảng 20 triệu thùng dầu thô và sản phẩm dầu được vận chuyển qua mỗi ngày trong năm 2025, tương đương khoảng 25% thương mại dầu mỏ bằng đường biển toàn cầu. Phần lớn lượng dầu này, khoảng 80%, được xuất sang các quốc gia châu Á như Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc, theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA).
Không chỉ dầu mỏ, eo biển Hormuz còn giữ vai trò then chốt trong vận chuyển khí tự nhiên hóa lỏng (LNG). Khoảng 93% lượng LNG xuất khẩu của Qatar và 96% của UAE đi qua khu vực này, chiếm gần 19% tổng thương mại LNG toàn cầu.
