Tiếng Việt dùng ‘vợ chồng’ mà không phải là ‘chồng vợ’, vì sao 'vợ' luôn đứng trước?
Trong khi nhiều cặp từ chỉ quan hệ thân tộc như “ông bà”, “cha mẹ”, “anh chị” thường đặt người nam ở vị trí trước, cách gọi quen thuộc trong quan hệ hôn nhân lại có sự đảo ngược. Hai tiếng “vợ chồng” vì thế trở thành một chi tiết thú vị khi tìm hiểu về ngôn ngữ và văn hóa Việt.
Trong giao tiếp hằng ngày, người Việt gần như mặc định sử dụng cụm từ “vợ chồng” để nói về hai người gắn bó bằng quan hệ hôn nhân. Cách gọi này quen thuộc đến mức ít ai đặt câu hỏi vì sao người vợ lại được nhắc đến trước người chồng.
Sự khác biệt càng dễ nhận ra khi đặt cụm từ này bên cạnh những cách gọi khác trong tiếng Việt. Với các cặp quan hệ thân tộc, người nói thường sử dụng trật tự nam trước, nữ sau như “ông bà”, “cha mẹ”, “anh chị”, “chú thím” hay “cậu mợ”. Riêng quan hệ hôn nhân lại phổ biến với cách ghép “vợ chồng”, thay vì “chồng vợ”.
Đây không đơn thuần là một đặc điểm về ngữ âm hay thói quen phát âm. Trong nghiên cứu Xã hội học ngôn ngữ về giới: Sự kì thị và sự chống kì thị đối với nữ giới trong sử dụng ngôn ngữ, đăng trên chuyên trang Ngôn ngữ của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Khang từng đề cập đến hiện tượng này.
Tác giả đặt vấn đề liệu việc người phụ nữ được nhắc đến trước trong cụm “vợ chồng” có liên quan đến dấu tích của xã hội mẫu hệ hay phản ánh một quan niệm văn hóa nào đó về vai trò của nữ giới. Câu hỏi này mở ra hướng tìm hiểu mối quan hệ giữa cách sử dụng ngôn ngữ và những đặc điểm trong đời sống xã hội của người Việt.
Theo một cách diễn giải, việc đặt từ “vợ” trước “chồng” có thể gợi nhắc đến quan niệm đề cao vai trò của người phụ nữ trong gia đình. Người vợ thường gắn với công việc chăm sóc, vun đắp tổ ấm và duy trì sự gắn kết giữa các thành viên. Từ góc nhìn này, trật tự hai tiếng trong cụm từ quen thuộc có thể mang dấu ấn của những quan niệm văn hóa từng tồn tại trong cộng đồng.
Dù vậy, đây vẫn là một giả thuyết cần được xem xét thận trọng. Trong công trình của mình, Nguyễn Văn Khang nêu vấn đề dưới dạng câu hỏi nghiên cứu, không đưa ra kết luận rằng cách gọi “vợ chồng” có nguồn gốc trực tiếp từ xã hội mẫu hệ. Muốn xác định mối liên hệ giữa một hiện tượng ngôn ngữ với hình thái tổ chức xã hội trong quá khứ, cần có thêm những cứ liệu lịch sử và ngôn ngữ học.
Một điểm đáng chú ý khác là thứ tự xuất hiện của các từ không phải lúc nào cũng thể hiện vị thế hoặc mức độ quan trọng của những người được nhắc đến. Qua thời gian, nhiều tổ hợp từ được cộng đồng sử dụng ổn định, trở thành cách diễn đạt tự nhiên. Khi thay đổi vị trí các thành tố, dù nghĩa vẫn có thể hiểu được, người nghe thường cảm thấy không quen tai.
Cụm từ “vợ chồng” cũng có thể được nhìn nhận trong bối cảnh đó. Trong cách dùng thông thường, hai tiếng này chỉ một cặp đôi có quan hệ hôn nhân, không nhất thiết hàm ý người vợ có vị trí cao hơn hay người chồng đứng sau trong gia đình.
Nghiên cứu của ThS. Lương Thị Hiền, đăng trên Tạp chí Khoa học - Đại học Sư phạm Hà Nội và được giới thiệu trên chuyên trang Ngôn ngữ của trường, cũng đề cập đến những sắc thái trong quan hệ vợ chồng thể hiện qua giao tiếp tiếng Việt. Theo đó, ngôn ngữ giữa hai người có thể phản ánh cả sự thân mật, bình đẳng lẫn những biểu hiện về quyền lực và sự áp đặt tùy từng hoàn cảnh. Bản thân hai từ “vợ” và “chồng” không mặc định thể hiện quan hệ quyền lực, mà sắc thái của chúng phụ thuộc vào cách sử dụng trong giao tiếp.
Như vậy, việc người Việt nói “vợ chồng” thay vì “chồng vợ” vẫn là một hiện tượng ngôn ngữ có nhiều hướng lý giải. Yếu tố lịch sử, văn hóa, quan niệm về giới và thói quen sử dụng từ ngữ đều có thể là những khía cạnh cần xem xét. Tuy nhiên, nếu chỉ căn cứ vào thứ tự hai tiếng để kết luận về vị thế của phụ nữ trong xã hội xưa thì chưa đủ cơ sở.
Đôi khi, một cách nói đã trở nên quen thuộc qua nhiều thế hệ lại ẩn chứa những câu hỏi thú vị về lịch sử và đời sống văn hóa. “Vợ chồng” là một trường hợp như vậy, cho thấy ngôn ngữ không chỉ là phương tiện giao tiếp mà còn là nơi lưu giữ những dấu ấn của cộng đồng.
