Hành trình huyền thoại của vị Bộ trưởng Giáo dục được Bác Hồ đích thân mời nhậm chức
Vượt lên bi kịch gia đình mất mát bởi thực dân, Giáo sư Đặng Thai Mai đã trở thành một biểu tượng trí thức cách mạng. Được Chủ tịch Hồ Chí Minh tin cậy giao trọng trách Bộ trưởng, ông đã tạo nên kỳ tích xóa mù chữ, đặt nền móng vững chắc cho văn hóa, giáo dục Việt Nam.
Giáo sư Đặng Thai Mai sinh ngày 25/12/1902 tại làng Lương Điền, huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An. Ông trưởng thành trong một gia đình giàu truyền thống hiếu học nhưng đầy biến cố chính trị. Cha ông là Phó bảng Đặng Nguyên Cẩn và ông nội đều là những sĩ phu yêu nước từng bị thực dân Pháp cầm tù và qua đời sớm sau khi mãn hạn.
Sống trong sự nuôi dưỡng của bà nội từ năm 6 tuổi, Đặng Thai Mai sớm thẩm thấu tinh thần tự tôn dân tộc qua chữ Hán và chữ Quốc ngữ. Nỗi đau mất người thân và hình ảnh các bậc tiền bối bôn ba tìm đường cứu nước đã trở thành động lực thôi thúc ông dấn thân vào con đường cách mạng sau này.
Năm 1925, khi theo học tại Trường Cao đẳng Sư phạm Đông Dương, Đặng Thai Mai chính thức hòa mình vào dòng chảy đấu tranh. Ông tích cực tham gia các phong trào đòi ân xá Phan Bội Châu và truy điệu Phan Châu Trinh. Đây cũng là thời điểm ông tiếp cận với các tư tưởng tiến bộ qua báo Người cùng khổ và Bản án chế độ thực dân Pháp của Nguyễn Ái Quốc.
Sau khi tốt nghiệp, năm 1928, ông trở về quê hương đảm nhiệm vị trí giáo sư tại Trường Quốc học Huế. Đây là cột mốc quan trọng đánh dấu sự khởi đầu của một cuộc đời gắn liền với bục giảng và sự nghiệp trồng người.
Chuyển ra Hà Nội từ năm 1929, Giáo sư Đặng Thai Mai cùng các đồng chí như Võ Nguyên Giáp, Trần Huy Liệu xác định văn học nghệ thuật là vũ khí sắc bén chống thực dân. Năm 1935, ông đồng sáng lập Trường tư thục Thăng Long và Hội truyền bá chữ Quốc ngữ nhằm nâng cao dân trí, chống lại sự nô dịch văn hóa của chính quyền thực dân.
Mục tiêu lớn nhất của ông lúc bấy giờ là khơi dậy lòng tự cường dân tộc cho thế hệ trẻ. Thông qua việc giảng dạy và truyền bá tri thức, ông âm thầm chuẩn bị lực lượng trí thức cho cuộc tổng khởi nghĩa giành độc lập dân tộc.
Sau Cách mạng Tháng Tám, Giáo sư Đặng Thai Mai được Bác Hồ trực tiếp mời giữ chức Bộ trưởng Bộ Giáo dục. Đối mặt với "giặc dốt", ông quyết định thành lập Nha Bình dân học vụ, mở lớp khắp các xóm làng. Ông quan niệm sâu sắc rằng người dân phải biết chữ mới có thể xây dựng đất nước.
Chỉ trong một năm (8/1945 - 8/1946), phong trào này đã đạt được con số kỷ lục: mở 75.000 lớp học với 96.000 giáo viên, xóa mù chữ cho 2,5 triệu người. Thành quả này đã tạo nên nguồn lực vô hình giúp dân tộc đủ sức mạnh bước vào cuộc kháng chiến trường kỳ bảo vệ nền độc lập.
Sự nghiệp của ông gắn liền với bộ máy lãnh đạo cấp cao của Nhà nước qua nhiều thời kỳ. Ông từng là thành viên Ủy ban dự thảo Hiến pháp, đại biểu Quốc hội từ khóa I đến khóa V. Ngoài chức danh Bộ trưởng, ông còn đảm nhiệm nhiều vị trí chiến lược như Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến tỉnh Thanh Hóa hay Viện trưởng Viện Văn học.
Dù ở bất kỳ cương vị nào, từ Giám đốc Sở Giáo dục đến Chủ tịch Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật, ông luôn làm việc với tinh thần trách nhiệm cao nhất. Sự hiện diện của ông trong các cơ quan nhà nước đã góp phần củng cố hệ thống giáo dục và văn hóa nước nhà trong giai đoạn sơ khai.
Dù thông tuệ Đông Tây kim cổ nhưng Đặng Thai Mai đến với nghiệp viết lách khá muộn và không có ý định làm nhà văn từ đầu. Ông cầm bút chủ yếu do yêu cầu bức thiết của công tác tuyên truyền và nghiên cứu xã hội. Tuy nhiên, ông đã để lại hàng nghìn trang viết giá trị trong hơn 60 năm bền bỉ cống hến.
Các công trình nghiên cứu của ông như Văn học khái luận, Lịch sử triết học phương Tây hay Văn thơ Phan Bội Châu đã đặt nền móng cho ngành Ngữ văn hiện đại. Những bài viết của ông trên các báo Thanh Nghị, Tri Tân luôn chứa đựng hàm lượng tri thức khổng lồ và tư duy khoa học chặt chẽ.
Bên cạnh công tác quản lý và nghiên cứu, Giáo sư Đặng Thai Mai luôn dành sự ưu tiên tuyệt đối cho giáo dục. Đối với ông, việc đào tạo các thế hệ học trò chính là "công trình lớn nhất đời mình". Sự tận tụy của ông không chỉ dừng lại trên bục giảng mà còn thể hiện qua những đóng góp thầm lặng cho đời sống học thuật.
Ông dành nhiều thời gian để đọc và sửa chữa hàng trăm bản thảo cho các nhà xuất bản một cách lặng lẽ. Sự tỉ mỉ và nghiêm túc trong công việc của ông đã trở thành tấm gương sáng cho các thế hệ trí thức đi sau noi theo và học tập.
Giáo sư Đặng Thai Mai qua đời năm 1984, để lại niềm tiếc thương vô hạn cho giới trí thức và nhân dân. Với những đóng góp đặc biệt xuất sắc cho sự nghiệp khoa học và cách mạng, ông đã được Nhà nước trao tặng Huân chương Hồ Chí Minh (1982) và Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học - Nghệ thuật (đợt 1 - 1986).
Cuộc đời ông là minh chứng cho sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa trí tuệ uyên bác và tinh thần yêu nước nồng nàn. Ông không chỉ là một nhà giáo, nhà khoa học mà còn là một nhà văn hóa lớn, người đã dành trọn vẹn tâm huyết cho sự hưng thịnh của dân tộc Việt Nam.
