Vị Trạng nguyên Việt Nam chỉ dùng 2 câu thơ để ‘kể tên’ 100 danh thần khiến vua Thanh nể phục
Không cần lần lượt viết ra 100 cái tên theo yêu cầu của vua nhà Thanh, Nguyễn Quốc Trinh chỉ sử dụng hai câu thơ ngắn gọn nhưng hàm chứa hai điển tích lớn. Cách ứng đối đầy thông minh giúp vị Trạng nguyên Đại Việt vượt qua thử thách và được cho là khiến vua Thanh phải nể phục.
Trạng nguyên nổi tiếng của đất Sơn Nam
Nguyễn Quốc Trinh (1625-1674) quê ở xã Nguyệt Áng, huyện Thanh Trì, phủ Thường Tín, trấn Sơn Nam, nay thuộc Hà Nội. Ông đỗ Trạng nguyên khoa Kỷ Hợi năm 1659 dưới triều Lê Thần Tông.
Sau khi đỗ đạt, Nguyễn Quốc Trinh từng bước được giao nhiều trọng trách trong triều đình. Ông lần lượt đảm nhiệm các chức Hình bộ Hữu thị lang, Hộ bộ Hữu thị lang và Lại bộ Tả thị lang.
Không chỉ nổi tiếng về học vấn, ông còn được đánh giá cao ở khả năng xử lý công việc và tài ứng đối. Năm 1667, Nguyễn Quốc Trinh được triều đình cử giữ chức Chánh sứ sang nhà Thanh.
Chuyến đi này về sau gắn với một giai thoại đặc biệt, thể hiện rõ sự uyên bác và khả năng vận dụng điển tích của vị sứ thần Đại Việt.
Thử thách “100 danh thần” của vua Thanh
Theo giai thoại được lưu truyền, trong thời gian đoàn sứ thần Đại Việt và Cao Ly có mặt tại nhà Thanh, vua Thanh muốn thử tài học vấn của hai vị sứ giả.
Nhà vua đưa ra yêu cầu mỗi người phải viết tên 100 danh thần nổi tiếng trong lịch sử Trung Quốc lên thẻ tre. Người hoàn thành trước sẽ được xem là người tài giỏi và được phong danh hiệu “Lưỡng quốc danh thần”.
Sứ thần Cao Ly và sứ thần Việt Nam thi tài (Ảnh minh họa)
Trước bài kiểm tra bất ngờ, sứ thần Cao Ly nhanh chóng bắt tay vào việc. Ông cẩn thận lần lượt ghi từng cái tên để bảo đảm đủ số lượng.
Trái lại, Nguyễn Quốc Trinh vẫn bình tĩnh, gần như không có vẻ gì vội vàng. Trước sự chú ý của những người xung quanh, ông được cho là chỉ mỉm cười và khẳng định mình có thể hoàn thành rất nhanh.
Khi thời gian gần kết thúc, trong lúc sứ thần Cao Ly vẫn đang miệt mài viết, Nguyễn Quốc Trinh mới cầm bút. Thay vì liệt kê từng người, ông viết vỏn vẹn hai câu:
“Khổng môn thất thập nhị hiền,
Vân Đài nhị thập bát tướng”.
Có thể hiểu hai câu này là: cửa Khổng có 72 người hiền, Vân Đài ghi 28 vị tướng tài.
Hai câu thơ chứa đủ 100 nhân vật
Điểm đặc biệt nằm ở chỗ Nguyễn Quốc Trinh không thực sự viết ra 100 cái tên, nhưng lại đưa ra một đáp án được xem là đáp ứng chính xác yêu cầu.
“Khổng môn thất thập nhị hiền” gợi đến 72 người học trò nổi tiếng của Khổng Tử, những người được xem là tiêu biểu về tài năng và đức hạnh.
Trong khi đó, “Vân Đài nhị thập bát tướng” nhắc đến 28 vị danh tướng nhà Hán được ghi danh tại Vân Đài.
72 cộng với 28 vừa tròn 100.
Như vậy, chỉ bằng hai câu thơ, Nguyễn Quốc Trinh đã khéo léo bao quát đủ số lượng danh thần mà vua Thanh yêu cầu. Cái tài của ông không chỉ nằm ở việc biết những điển tích quan trọng trong lịch sử Trung Quốc mà còn ở khả năng liên kết chúng thành một lời đáp súc tích, chính xác.
Thay vì mất nhiều thời gian ghi từng cái tên, vị Trạng nguyên đã dùng kiến thức lịch sử và cách diễn đạt hàm súc để giải quyết thử thách trong thời gian rất ngắn.
Theo giai thoại, trước màn ứng đối này, vua Thanh tỏ ra thán phục tài học của Nguyễn Quốc Trinh và phong ông danh hiệu “Lưỡng quốc danh thần”.
Nguyễn Quốc Trinh dễ dàng vượt qua thử thách hóc búa của vua nhà Thanh (Ảnh minh họa)
Câu chuyện từ đó trở thành một trong những giai thoại tiêu biểu về tài ứng đối của sứ thần Đại Việt trong lịch sử bang giao với Trung Quốc.
Cuộc đời kết thúc trong biến cố chính trị
Sau chuyến đi sứ, Nguyễn Quốc Trinh trở về nước và tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách trong triều đình. Ông được đánh giá là người có năng lực, thẳng thắn và tận tâm với công việc.
Tuy nhiên, cuộc đời ông kết thúc vào năm 1674 trong một biến cố chính trị
Theo Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, thời điểm đó xảy ra tình trạng một bộ phận quân lính nổi loạn do bất mãn trước chủ trương của triều đình nhằm hạn chế sự ngang ngược, phóng túng của lực lượng này.
Nguyễn Quốc Trinh cùng viên Tham tụng Phạm Công Trứ được cho là đã bàn bạc phương án kiềm chế tình hình. Sau đó, Nguyễn Quốc Trinh bị nhóm quân lính này đón đường sát hại.
Cái chết của ông khiến triều đình và người dân thương tiếc. Sau khi qua đời, ông được truy tặng chức Thượng thư Bộ Binh, phong tước Trì quận công, ban thụy hiệu Cương Trung và được phong làm phúc thần.
Hơn ba thế kỷ sau, câu chuyện về vị Trạng nguyên chỉ dùng hai câu thơ để hàm chứa 100 danh thần vẫn được nhắc đến như một minh chứng cho trí tuệ, vốn kiến thức và nghệ thuật ứng đối của các sứ thần Việt Nam.
Giai thoại ấy cũng cho thấy trong những cuộc bang giao thời xưa, bên cạnh nhiệm vụ ngoại giao, các sứ thần còn phải thể hiện bản lĩnh, kiến thức và khả năng xử lý những tình huống bất ngờ trước những thử thách của đối phương.
