Sự thật ít người biết về Trạng nguyên nhỏ tuổi nhất Việt Nam: Đỗ đầu khi mới 12 tuổi
Trong lịch sử khoa bảng Việt Nam, Nguyễn Hiền được ghi nhận là vị Trạng nguyên trẻ tuổi nhất từng đỗ đạt. Tên tuổi của ông không chỉ gắn với thành tích học tập đặc biệt mà còn trở thành biểu tượng của tinh thần hiếu học và tài năng xuất chúng được nhiều thế hệ nhắc đến.
Theo thông tin từ Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Nguyễn Hiền sinh năm 1235 tại làng Vương Miện, địa phận thuộc huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định trước đây. Ông tham dự kỳ thi đình năm Đinh Mùi 1247 và đỗ Trạng nguyên khi mới 12 tuổi theo cách tính tuổi thời bấy giờ.
Ngay từ nhỏ, Nguyễn Hiền đã nổi tiếng là người thông minh khác thường. Khi mới 11 tuổi, danh tiếng của ông đã lan rộng khắp vùng. Khả năng học nhanh, ghi nhớ tốt cùng tài ứng đối khiến nhiều người tìm đến thử sức và đều phải thán phục.
Sau khi đỗ đầu khoa thi, tuổi đời còn quá nhỏ nên Nguyễn Hiền chưa được bổ nhiệm ngay. Theo sử sách, nhà vua cho ông trở về tiếp tục học lễ nghi và trau dồi kiến thức trước khi chính thức tham gia công việc triều chính trong những năm sau đó.
Tên tuổi Nguyễn Hiền còn gắn với một giai thoại nổi tiếng liên quan đến sứ thần Trung Hoa. Tương truyền, trong một lần đến Đại Việt, vị sứ thần đưa ra thử thách xâu sợi chỉ mảnh xuyên qua ruột của một con ốc xoắn. Ông ta tuyên bố chỉ vào thành nếu triều đình giải được câu đố này.
Khi quan triều đình tìm cách hỏi ý kiến, Nguyễn Hiền đã truyền lại lời giải thông qua bài đồng dao quen thuộc của đám trẻ chăn trâu: "Bắt con kiến càng buộc chỉ ngang lưng/Bên thì lấy giấy mà bưng/Bên thì bôi mỡ kiến mừng kiến sang".
Cách làm được cho là sử dụng kiến mang theo sợi chỉ bò xuyên qua ruột ốc để hoàn thành thử thách. Giai thoại này từ lâu được xem là minh chứng cho sự nhanh trí và khả năng tư duy linh hoạt của vị Trạng nguyên trẻ tuổi.
Sau thời gian tiếp tục học tập, Nguyễn Hiền được triệu về triều. Ông nghiên cứu Tam giáo và sau đó được giao trọng trách trong bộ máy nhà nước, giữ chức Thượng thư Bộ Công. Theo các thần tích và tư liệu dân gian địa phương, ông có nhiều đóng góp trong việc giúp vua quản lý đất nước và chăm lo đời sống nhân dân.
Dù được nhắc đến nhiều nhất với danh hiệu Trạng nguyên trẻ tuổi nhất, Nguyễn Hiền không phải là người đầu tiên đỗ Trạng nguyên của nước Đại Việt. Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, danh hiệu Tam khôi gồm Trạng nguyên, Bảng nhãn và Thám hoa lần đầu xuất hiện tại khoa thi năm 1246 dưới triều Trần Thái Tông.
Người đỗ Trạng nguyên đầu tiên là Nguyễn Quan Quang, quê ở vùng Kinh Bắc, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh. Trong danh sách 47 vị Trạng nguyên được ghi danh tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Nguyễn Quan Quang đứng đầu, tiếp theo là Nguyễn Hiền.
Cuộc đời của Nguyễn Hiền tương đối ngắn ngủi. Ngày 14 tháng 8 năm Bính Tý, ông lâm bệnh nặng và qua đời khi mới 21 tuổi. Trước sự ra đi của vị hiền tài trẻ tuổi, nhà vua đã truy phong ông là "Đại vương thành hoàng" và tôn làm thần tại 32 địa phương.
Hiện nay, tại đền thờ Trạng nguyên Nguyễn Hiền ở quê hương ông vẫn còn lưu giữ nhiều hiện vật có giá trị như bài vị, sắc phong, câu đối, đại tự và đặc biệt là cuốn Ngọc phả ghi chép về sự nghiệp của ông. Trong đó có câu ca ngợi tài năng của vị Trạng nguyên nổi tiếng:
"Thập nhị tuế khôi khai lưỡng quốc/Vạn niên thiên tuế lập tam tài"
Tạm dịch: "Mười hai tuổi khai khoa hai nước/Nghìn năm ghi mãi chữ tam tài".
Để tưởng nhớ công lao và tài năng của Nguyễn Hiền, nhiều địa phương đã lập đền thờ và duy trì việc hương khói qua nhiều thế hệ. Những công trình này không chỉ thể hiện sự tôn kính đối với một nhân tài của dân tộc mà còn góp phần giáo dục truyền thống hiếu học cho thế hệ sau.
Trong lịch sử khoa bảng Việt Nam, Nguyễn Hiền vẫn được xem là trường hợp đặc biệt hiếm có. Thành tích đỗ Trạng nguyên ở tuổi 12 đã đưa tên tuổi ông trở thành một dấu ấn nổi bật suốt nhiều thế kỷ, được nhắc đến như biểu tượng của trí tuệ và ý chí học tập của người Việt.
