“Ông tha mà bà không tha/Làm nên lũ lụt hai ba tháng mười” là câu nói dân gian quen thuộc khi nhắc đến mùa mưa lũ ở miền Trung. Từ Thanh Hóa trở vào, khu vực này thường bước vào thời kỳ mưa bão từ khoảng tháng 7 đến tháng 10.
Vị trí khiến miền Trung thường nằm trên đường đi của bão
Để một cơn bão hình thành cần hội tụ ba điều kiện cơ bản gồm nhiệt, độ ẩm và động lực tạo xoáy. Những điều kiện này thường thuận lợi nhất vào mùa Hè và mùa Thu ở Bắc bán cầu, đặc biệt trong khoảng tháng 6-11.
Nước biển có nhiệt độ từ khoảng 26 độ C trở lên, cùng với lượng hơi ẩm lớn và những chuyển động xoáy trong khí quyển, tạo môi trường thuận lợi cho các nhiễu động nhiệt đới phát triển thành bão.
Bão thường hình thành trên các vùng biển nhiệt đới, sau đó di chuyển theo những hệ thống khí quyển xung quanh. Với Việt Nam, trong những tháng giữa và cuối mùa Hè, mặt biển tích trữ lượng nhiệt lớn, trong khi rãnh áp thấp thường hoạt động và nằm vắt qua khu vực miền Trung. Đây là một trong những yếu tố khiến các hệ thống thời tiết có xu hướng ảnh hưởng đến khu vực này.
Miền Trung còn chịu tác động của chế độ gió mùa. Theo thời gian trong mùa bão, sự thay đổi của các trường gió khiến đường đi của bão có thể dịch chuyển về phía Nam. Vì vậy, vào những tháng cuối mùa, miền Trung thường phải đối mặt với nhiều hình thái thời tiết nguy hiểm hơn.
Bên cạnh bão, gió mùa Đông Bắc cũng thường kết hợp với các hình thế thời tiết khác tạo ra những đợt mưa lớn. Các hiện tượng khí hậu quy mô lớn như El Niño và La Niña cũng có thể tác động đến diễn biến mưa bão theo từng năm.
Mùa mưa bão ở miền Trung thường kéo dài từ khoảng tháng 7 đến tháng 11. Trung bình mỗi năm khu vực này có thể chịu ảnh hưởng của khoảng 5-8 cơn bão. Trong giai đoạn 2006-2017, miền Trung từng hứng chịu 7 cơn bão lớn cùng nhiều đợt áp thấp nhiệt đới và gió mùa Đông Bắc.
Nhiều hệ thống thời tiết ảnh hưởng đến Việt Nam hình thành hoặc đi qua khu vực Philippines, Trung Quốc và các vùng biển lân cận. Sau vài ngày di chuyển, chúng có thể tiến vào vùng biển và đất liền Việt Nam.
Địa hình khiến nước lũ dồn nhanh
Không chỉ thường xuyên chịu tác động của bão, miền Trung còn có đặc điểm địa hình khiến hậu quả của mưa lớn dễ trở nên nghiêm trọng.
Dải đất ven biển miền Trung kéo dài khoảng 1.200 km, từ Thanh Hóa đến Bình Thuận. Phía Tây là dãy Trường Sơn chạy dọc theo bờ biển, trong khi đồng bằng bị thu hẹp. Điều này khiến các lưu vực sông tại đây có đặc điểm khá khác biệt so với những vùng đồng bằng lớn ở miền Bắc và miền Nam.
Miền Trung có nhiều sông lớn như sông Gianh, sông Thạch Hãn, sông Hương, sông Thu Bồn, sông Trà Khúc... Tuy nhiên, phần lớn các con sông có chiều dài tương đối ngắn và độ dốc lớn.
Khi mưa lớn xuất hiện ở khu vực đồi núi, nước từ thượng nguồn nhanh chóng đổ xuống hạ lưu. Trong khi đó, một số cửa sông có tình trạng bồi lấp, làm khả năng thoát nước bị hạn chế. Khi lượng nước đổ về quá lớn trong thời gian ngắn, vùng đồng bằng và khu dân cư ven sông dễ rơi vào tình trạng ngập sâu.
Đây cũng là lý do người dân miền Trung từ lâu đã quen với những câu nói như “Tháng Bảy nước nhảy lên bờ” hay “Trời hành cơn lụt mỗi năm”.
Vì sao thiệt hại do lũ có thể rất lớn?
Mưa lũ diện rộng, kéo dài nhiều ngày được xem là nguyên nhân trực tiếp khiến mực nước trên các sông tăng nhanh. Khi lượng mưa vượt quá khả năng tiêu thoát của lưu vực, nước sẽ nhanh chóng dồn về vùng thấp.
Bên cạnh yếu tố tự nhiên, một số hoạt động của con người cũng có thể khiến mức độ ảnh hưởng của lũ trở nên nghiêm trọng hơn.
Phá rừng là một trong những vấn đề thường được đề cập. Thảm thực vật có khả năng giữ nước, giảm dòng chảy bề mặt và hạn chế xói mòn. Khi rừng bị suy giảm, nước mưa dễ chảy nhanh xuống các khu vực thấp hơn, đồng thời kéo theo đất đá, làm gia tăng nguy cơ sạt lở.
Khai thác cát sỏi thiếu kiểm soát cũng có thể tác động đến lòng và bờ sông. Sạt lở bờ sông, thay đổi dòng chảy hoặc tình trạng bồi lấp tại cửa sông đều có thể ảnh hưởng đến khả năng thoát nước.
.jpg)
.jpg)
Ngoài ra, hệ thống công trình phòng chống lũ ở miền Trung cũng có những đặc điểm khác với hai đồng bằng lớn của Việt Nam. Các con sông tại đây nhìn chung không có hệ thống đê điều quy mô như sông Hồng ở miền Bắc hay khu vực sông Cửu Long ở miền Nam. Các khu dân cư nằm dọc hai bên sông vì vậy có thể phải đối mặt trực tiếp với nguy cơ ngập khi xuất hiện những đợt mưa lớn.
Có thể thấy, việc miền Trung thường xuyên hứng chịu bão lũ không xuất phát từ một nguyên nhân duy nhất. Vị trí địa lý, hướng di chuyển của bão, chế độ gió mùa, địa hình hẹp và dốc cùng đặc điểm sông ngòi tạo nên điều kiện khiến khu vực này dễ chịu tác động của thiên tai.
Trong khi đó, những yếu tố như suy giảm rừng, sạt lở, khai thác cát sỏi hay khả năng thoát lũ hạn chế có thể khiến hậu quả của mưa lũ trở nên nghiêm trọng hơn.
