Trụ Vương và Đát Kỷ là những nhân vật quen thuộc với nhiều thế hệ qua Phong thần diễn nghĩa. Nhưng trong thời kỳ nhà Thương tồn tại ở Trung Quốc, vùng đất Việt Nam khi đó đang trải qua giai đoạn lịch sử nào?
Trong các câu chuyện dân gian, Trụ Vương và Đát Kỷ thường được khắc họa là cặp đôi độc ác, hoang dâm, gây ra nhiều tai họa khiến đất nước suy vong. Tuy nhiên, hình ảnh Trụ Vương trong sử liệu lại có những điểm khác biệt.
Trụ Vương, hay Đế Tân, được xem là vị vua cuối cùng của nhà Thương. Thời gian trị vì của ông được ghi nhận theo các mốc khác nhau, khoảng 1154–1123 TCN hoặc 1075–1046 TCN.
Nhà Thương là triều đại đầu tiên trong lịch sử Trung Quốc được xác nhận tương đối rõ ràng bằng các tư liệu lịch sử và khảo cổ. Theo một số ghi chép, Trụ Vương khi mới lên ngôi từng được đánh giá là người có năng lực, đất nước vẫn duy trì sự ổn định.
Tuy nhiên, sau nhiều năm tiến hành các cuộc chinh phạt nhưng không đạt kết quả như mong muốn, Trụ Vương dần mất sự ủng hộ của nhiều chư hầu và tầng lớp quý tộc. Những mâu thuẫn ngày càng lớn khiến vị vua cuối cùng của nhà Thương không thể duy trì được thế lực, cuối cùng triều đại này bị diệt vong.
Trong khi nhà Thương tồn tại ở Trung Quốc, vùng đất Việt Nam vẫn chưa xuất hiện một nhà nước theo nghĩa đầy đủ. Đây là thời kỳ đồ đồng, với nhiều nền văn hóa khảo cổ phát triển ở các khu vực khác nhau.
Dựa trên những mốc niên đại được nêu, khu vực Bắc Bộ Việt Nam nhiều khả năng đang thuộc giai đoạn văn hóa Đồng Đậu, còn Trung Bộ gắn với giai đoạn tiền Sa Huỳnh.
Văn hóa Đồng Đậu có niên đại khoảng 1.500 năm TCN, xuất hiện sau văn hóa Phùng Nguyên và trước văn hóa Gò Mun. Tên gọi này xuất phát từ khu di tích Đồng Đậu ở thị trấn Yên Lạc, huyện Yên Lạc, tỉnh Vĩnh Phúc, nơi các nhà khảo cổ phát hiện nhiều dấu tích quan trọng.
Năm 1962, những hiện vật như xỉ đồng và các mảnh khuôn đúc bằng đá được phát hiện tại đây. Những dấu tích này cho thấy cư dân Đồng Đậu đã biết đến kỹ thuật luyện kim và nghề đúc đồng, đồng thời hoạt động này từng phát triển khá mạnh.
Cư dân Đồng Đậu chủ yếu sinh sống ngoài trời tại các gò đồi ở khu vực trung du Bắc Bộ. Đời sống kinh tế dựa nhiều vào sản xuất nông nghiệp, trong đó có trồng lúa và hoa màu. Bên cạnh đó, nghề đúc đồng cũng đã xuất hiện và giữ vai trò nhất định trong đời sống.
Ở Trung Bộ, vào khoảng thời gian tương ứng, các cộng đồng cư dân tiền Sa Huỳnh cũng phát triển. Văn hóa Sa Huỳnh được xác định hình thành khoảng từ năm 1.000 TCN và kéo dài đến cuối thế kỷ II.
Sa Huỳnh về sau được xem là một trong ba trung tâm văn hóa cổ quan trọng, góp phần hình thành nên diện mạo lịch sử và văn minh trên lãnh thổ Việt Nam.
