Vị đại thần nhà Lê viết ra câu ‘hiền tài là nguyên khí quốc gia’ từ gần 600 năm trước là ai?
“Hiền tài là nguyên khí của quốc gia” là tư tưởng nổi tiếng của vị đại thần dưới triều Lê Thánh Tông. Câu văn được ông viết trong bài ký trên bia tiến sĩ khoa Nhâm Tuất năm 1442, thuộc đợt dựng bia đầu tiên tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám năm 1484.
Nhắc đến truyền thống hiếu học và trọng dụng nhân tài của người Việt, câu nói “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia” thường được xem như một trong những tư tưởng tiêu biểu. Chỉ với một câu văn ngắn, tác giả đã khái quát vai trò của người có tài đức đối với sức mạnh và sự hưng thịnh của đất nước.
Thân Nhân Trung – tác giả câu nói nổi tiếng
Người viết câu “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia” là Thân Nhân Trung (1419-1499), quê ở làng Yên Ninh, huyện Yên Dũng, nay thuộc tỉnh Bắc Giang. Ông là nhà khoa bảng, nhà văn hóa và đại thần có uy tín dưới triều vua Lê Thánh Tông.
Con đường khoa cử của Thân Nhân Trung khá đặc biệt. Năm 1469, ở tuổi ngoài 50, ông đỗ tiến sĩ khoa Kỷ Sửu, niên hiệu Quang Thuận thứ 10. Sau khi đỗ đạt, ông được triều đình trọng dụng và đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng như Hàn lâm viện Thừa chỉ, Đông các Đại học sĩ, Tế tửu Quốc Tử Giám.
Ông cũng là một trong những văn thần được vua Lê Thánh Tông tin cậy, tham gia hội Tao Đàn Nhị thập bát tú và giữ chức Phó Đô nguyên soái.
Với kinh nghiệm trong lĩnh vực giáo dục, khoa cử và tuyển chọn nhân tài, Thân Nhân Trung có điều kiện nhìn nhận sâu sắc vai trò của người tài đối với sự phát triển đất nước. Tư tưởng ấy được thể hiện rõ trong các bài văn bia do ông soạn, nổi bật là bài ký đề danh tiến sĩ khoa Nhâm Tuất năm 1442.
Câu nói ra đời trong hoàn cảnh nào?
Năm 1484, vua Lê Thánh Tông quyết định cho dựng bia tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám nhằm ghi danh những người đỗ đạt trong các kỳ thi dưới triều Lê. Đợt đầu tiên có 10 tấm bia, ghi tên các tiến sĩ từ khoa thi năm 1442 đến năm 1484.
Trong số đó, Thân Nhân Trung được giao soạn bài ký cho tấm bia ghi danh những người đỗ tiến sĩ khoa Nhâm Tuất, niên hiệu Đại Bảo thứ ba, năm 1442. Đây là tấm bia có niên đại sớm nhất trong hệ thống bia tiến sĩ hiện còn tại Văn Miếu.
Ngay phần mở đầu bài ký, ông viết: "Hiền tài là nguyên khí của quốc gia. Nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh mà hưng thịnh. Nguyên khí suy thì thế nước yếu mà thấp hèn. Vì thế các bậc đế vương thánh minh không đời nào không coi việc giáo dục nhân tài, kén chọn kẻ sĩ, vun trồng nguyên khí quốc gia là công việc cần kíp".
Như vậy, câu nói không phải một khẩu hiệu được đặt ra trong thời hiện đại mà xuất phát từ bài văn bia được soạn vào thế kỷ XV. Đây cũng là luận điểm mở đầu cho những suy ngẫm của Thân Nhân Trung về vai trò của nhân tài và trách nhiệm của triều đình trong việc đào tạo, tuyển chọn, trọng dụng người có năng lực.
Vì sao hiền tài được ví như nguyên khí của quốc gia?
Trong quan niệm truyền thống, “nguyên khí” được hiểu là nguồn năng lượng căn bản, tạo nên sức sống và sự vận hành của một cơ thể. Khi dùng hình ảnh này để nói về hiền tài, Thân Nhân Trung muốn nhấn mạnh rằng người tài đức chính là nguồn lực quan trọng làm nên sức mạnh của đất nước.
Theo tư tưởng của ông, khi nhân tài được phát hiện, bồi dưỡng và sử dụng đúng năng lực, quốc gia sẽ có thêm điều kiện để phát triển, củng cố sức mạnh và duy trì sự hưng thịnh. Ngược lại, nếu không chú trọng tìm kiếm, đào tạo và trọng dụng người có tài đức, đất nước có thể suy yếu vì thiếu những người đủ năng lực đảm đương việc chung.
Điểm đáng chú ý trong quan điểm của Thân Nhân Trung là ông không chỉ đề cao vai trò của người tài mà còn nhấn mạnh trách nhiệm của nhà cầm quyền. Muốn có nhân tài, triều đình phải chăm lo giáo dục, tổ chức thi cử, tuyển chọn người xứng đáng và tạo điều kiện để họ đóng góp cho đất nước.
Trong phần tiếp theo của bài ký, tác giả đề cập đến việc ban thưởng và vinh danh những người đỗ đạt. Việc khắc tên tiến sĩ lên bia đá không đơn thuần là sự ghi nhận thành tích học tập, mà còn nhằm khuyến khích người đời sau noi gương, nỗ lực học hành và ý thức hơn về danh dự, trách nhiệm của người trí thức.
Bởi vậy, tư tưởng của Thân Nhân Trung không chỉ dừng lại ở việc ca ngợi người tài. Ông xem giáo dục, tuyển chọn và sử dụng nhân tài là những công việc có ý nghĩa quan trọng đối với vận mệnh quốc gia.
Gần 600 năm, tư tưởng về trọng dụng nhân tài vẫn còn giá trị
Trải qua gần 6 thế kỷ, câu “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia” vẫn được nhắc đến trong các cuộc thảo luận về giáo dục, khoa học, văn hóa và phát triển nguồn nhân lực.
Giá trị của tư tưởng này không chỉ nằm ở việc khẳng định người tài có vai trò quan trọng, mà còn ở thông điệp về trách nhiệm của xã hội: muốn có nhân tài phải đầu tư cho giáo dục, có cơ chế tuyển chọn phù hợp và xây dựng môi trường để người có năng lực phát huy sở trường. Đồng thời, người tài cũng cần ý thức trách nhiệm đối với cộng đồng và đất nước.
Hiện nay, Văn Miếu - Quốc Tử Giám còn lưu giữ 82 bia tiến sĩ, ghi danh 1.304 vị tiến sĩ trong lịch sử khoa cử Việt Nam. Những tấm bia không chỉ là tư liệu quý về các kỳ thi Nho học mà còn phản ánh quan điểm giáo dục, tuyển chọn và sử dụng nhân tài của các triều đại phong kiến.
Năm 2011, hệ thống bia tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám được UNESCO ghi danh là Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương.
Trong số những nội dung được khắc trên đá, lời mở đầu của Thân Nhân Trung vẫn mang ý nghĩa vượt khỏi giới hạn của một triều đại. Từ thế kỷ XV, ông đã nhấn mạnh mối liên hệ giữa chất lượng nhân tài và sự hưng thịnh của quốc gia. Đó cũng là lý do câu nói “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia” vẫn được lưu truyền và nhắc lại cho đến ngày nay.