Được xem là biểu tượng của nền giáo dục và truyền thống trọng hiền tài ở Việt Nam, Văn Miếu - Quốc Tử Giám còn lưu giữ không gian thờ tự dành cho nhiều bậc hiền triết, nhà giáo và các vị vua có công với nền học vấn nước nhà. Tuy nhiên, không phải ai cũng biết rõ những nhân vật được thờ tại di tích nổi tiếng này.
Giữa lòng Hà Nội, Văn Miếu - Quốc Tử Giám là địa điểm gắn liền với lịch sử khoa cử và truyền thống tôn sư trọng đạo của người Việt. Đây từng là nơi đào tạo nhiều thế hệ nhân tài cho đất nước, đồng thời là không gian tưởng niệm những người có đóng góp quan trọng đối với Nho học và nền giáo dục.
Hệ thống thờ tự tại đây được hình thành qua nhiều giai đoạn lịch sử. Những nhân vật được tôn thờ không chỉ có các bậc tiên hiền của Nho giáo mà còn bao gồm những nhà giáo Việt Nam và các vị vua có công xây dựng, phát triển nền giáo dục Đại Việt.
Khổng Tử và các bậc tiên hiền Nho giáo được thờ tại Văn Miếu
Năm 1070, dưới thời vua Lý Thánh Tông, Văn Miếu được xây dựng ở phía Nam kinh thành Thăng Long. Theo tư liệu lịch sử, nơi đây ban đầu thờ Khổng Tử, Chu Công, Tứ phối và Thất thập nhị hiền. Công trình đồng thời được sử dụng làm nơi học tập của Hoàng thái tử.
Đứng đầu trong hệ thống thờ tự là Khổng Tử (551-479 trước Công nguyên), nhà tư tưởng và giáo dục nổi tiếng của Trung Quốc cổ đại, người đặt nền móng cho Nho giáo. Học thuyết của ông đề cao những chuẩn mực đạo đức, lễ nghĩa, sự rèn luyện nhân cách và trách nhiệm của mỗi cá nhân đối với gia đình, cộng đồng.
Các tư tưởng về nhân, lễ, nghĩa, trí, tín của Khổng Tử có ảnh hưởng lâu dài đến đời sống văn hóa, giáo dục và tổ chức xã hội tại nhiều quốc gia Đông Á, trong đó có Việt Nam.
Một nhân vật khác được thờ tại Văn Miếu là Chu Công, tên thật Chu Công Đán. Ông sống vào thời Tây Chu, được Nho gia xem là bậc hiền nhân có nhiều đóng góp trong việc xây dựng lễ chế, quy phạm và nền tảng chính trị của nhà Chu.
Bên cạnh hai nhân vật trên, hệ thống thờ tự còn có Tứ phối, gồm bốn học giả tiêu biểu trong lịch sử Nho giáo: Nhan Tử (Nhan Hồi), Tăng Tử (Tăng Sâm), Tử Tư và Mạnh Tử.
Mỗi người đều có dấu ấn riêng trong quá trình hình thành và phát triển học thuyết Nho gia. Nhan Hồi là học trò được Khổng Tử đánh giá cao về phẩm chất và tinh thần ham học. Tăng Tử nổi tiếng với tư tưởng tu dưỡng đạo đức, đề cao lòng hiếu thảo. Tử Tư, cháu nội Khổng Tử, được truyền thống Nho học gắn với tác phẩm Trung Dung. Trong khi đó, Mạnh Tử là nhà tư tưởng có ảnh hưởng lớn, tiếp tục phát triển học thuyết của Khổng Tử, đặc biệt ở quan điểm nhân chính và bản tính con người.
Ngoài Tứ phối, Văn Miếu còn thờ Thất thập nhị hiền, tức 72 học trò và môn đồ tiêu biểu của Khổng Tử. Việc đưa các nhân vật này vào hệ thống thờ phụng thể hiện sự coi trọng tri thức, đạo học và mối quan hệ thầy trò trong quan niệm giáo dục thời phong kiến.
Chu Văn An – nhà giáo Việt Nam được thờ bên cạnh Khổng Tử
Trong số những nhân vật gắn với Văn Miếu, Chu Văn An (1292-1370) là trường hợp đặc biệt bởi ông là nhà giáo Việt Nam được triều đình đưa vào thờ phụng bên cạnh Khổng Tử.
Dưới triều Trần, Chu Văn An giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám, tương đương vị trí đứng đầu cơ sở giáo dục này. Ông trực tiếp giảng dạy các hoàng tử, đồng thời được biết đến là người có kiến thức uyên bác, phẩm hạnh thanh cao và thái độ cương trực trước những vấn đề của triều chính.
Một trong những dấu mốc nổi tiếng trong cuộc đời ông là việc dâng sớ xin xử tội bảy gian thần, thường được gọi là sự kiện “Thất trảm sớ”. Dù kiến nghị không được nhà vua chấp thuận, câu chuyện vẫn trở thành biểu tượng cho khí tiết và tinh thần trách nhiệm của một nhà trí thức.
Sau khi Chu Văn An qua đời năm 1370, vua Trần Nghệ Tông cho thờ ông tại Văn Miếu. Sự kiện này mang ý nghĩa đặc biệt, bởi bên cạnh việc tôn vinh các bậc tiên hiền Nho giáo, triều đình còn ghi nhận công lao của một nhà giáo Việt Nam đối với sự nghiệp đào tạo nhân tài.
Hình ảnh Chu Văn An vì thế gắn liền với những giá trị mà Văn Miếu muốn lưu giữ: đạo đức của người làm thầy, tinh thần học tập và trách nhiệm của người có tri thức đối với đất nước.
Ba vị vua được tưởng niệm tại khu Thái Học
Ngoài khu vực thờ các bậc hiền triết và nhà giáo, quần thể Văn Miếu - Quốc Tử Giám còn có không gian tưởng niệm ba vị vua: Lý Thánh Tông, Lý Nhân Tông và Lê Thánh Tông.
Đây là những vị quân vương có vai trò quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển nền giáo dục, khoa cử của nước ta.
Lý Thánh Tông là người cho xây dựng Văn Miếu năm 1070. Sáu năm sau, dưới thời vua Lý Nhân Tông, Quốc Tử Giám được thành lập, đánh dấu bước phát triển quan trọng của nền giáo dục Đại Việt. Đến thời Lê Thánh Tông, chế độ khoa cử và việc đào tạo, tuyển chọn nhân tài tiếp tục được chú trọng, trong đó có việc khắc tên những người đỗ tiến sĩ lên bia đá tại Văn Miếu.
Do đó, khi tìm hiểu Văn Miếu thờ ai, cần phân biệt hệ thống thờ các bậc tiên hiền Nho giáo, nhà giáo Chu Văn An với không gian tưởng niệm các vị vua có công đối với nền giáo dục nước nhà.
Văn Miếu và Quốc Tử Giám có chức năng khác nhau như thế nào?
Dù thường được gọi chung bằng một tên, Văn Miếu và Quốc Tử Giám thực chất là hai bộ phận có chức năng riêng, được hình thành ở hai thời điểm khác nhau.
Văn Miếu ra đời năm 1070 dưới triều Lý Thánh Tông. Ban đầu, công trình vừa là nơi thờ các bậc thánh hiền Nho giáo, vừa phục vụ việc học tập của Hoàng thái tử.
Đến năm 1076, vua Lý Nhân Tông cho thành lập Quốc Tử Giám ở phía sau Văn Miếu. Đây là cơ sở giáo dục cấp quốc gia, ban đầu chủ yếu dành cho con em hoàng tộc và tầng lớp quyền quý. Qua các triều đại, phạm vi đào tạo dần được mở rộng, nơi đây trở thành trung tâm đào tạo nhân tài cho đất nước.
Trong nhiều thế kỷ, Quốc Tử Giám đã góp phần hình thành đội ngũ trí thức, quan lại phục vụ triều đình và xã hội Đại Việt. Còn Văn Miếu giữ vai trò là không gian tôn vinh đạo học, các bậc hiền triết và những người có đóng góp cho giáo dục.
Trải qua gần một thiên niên kỷ, quần thể di tích vẫn giữ vị trí đặc biệt trong đời sống văn hóa của người Hà Nội nói riêng và người Việt nói chung. Trước mỗi kỳ thi quan trọng, nhiều học sinh, sinh viên và sĩ tử thường đến đây dâng hương, mong gặp may mắn trên con đường học tập.
Tuy nhiên, giá trị của Văn Miếu không chỉ nằm ở những lời cầu chúc đỗ đạt. Hệ thống nhân vật được tưởng niệm tại đây còn gửi gắm quan niệm về mối quan hệ giữa tri thức và nhân cách: học tập không đơn thuần để đạt được danh vị mà còn phải gắn với việc rèn luyện đạo đức, sống có trách nhiệm và đóng góp cho cộng đồng.
Đó cũng là lý do Văn Miếu - Quốc Tử Giám vẫn được xem là biểu tượng tiêu biểu của truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo và trọng dụng nhân tài trong lịch sử Việt Nam.
