Huyền thoại núi rừng Tây Nguyên được đặc cách phong NSND khi mắc ung thư giai đoạn cuối, tên được đặt cho 1 con đường
Trong lịch sử phong tặng danh hiệu nghệ sĩ ở Việt Nam, ông là trường hợp đặc biệt khi được trao danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân (NSND) lúc đang mắc ung thư dạ dày giai đoạn cuối. Chưa đầy hai tháng sau ngày Chủ tịch nước ký quyết định, giọng ca nổi tiếng của núi rừng Tây Nguyên qua đời ở tuổi 53.
Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch hiện triển khai kế hoạch xét tặng danh hiệu NSND, Nghệ sĩ Ưu tú (NSƯT) lần thứ 11 theo Quyết định số 2361/QĐ-BVHTTDL ban hành ngày 9/9/2026. Nhìn lại các đợt xét tặng trước đây, câu chuyện về nghệ sĩ Y Moan vẫn là một dấu mốc đáng chú ý.
Năm 2010, khi bệnh ung thư dạ dày đã bước vào giai đoạn cuối, sức khỏe suy giảm nghiêm trọng, nam nghệ sĩ được đặc cách trao tặng danh hiệu NSND. Ngày 4/8/2010, Chủ tịch nước ký quyết định phong tặng danh hiệu cho ông. Hai ngày sau, Y Moan vẫn xuất hiện trong đêm diễn mang tên "Ngọn lửa cao nguyên" tại Hà Nội.
Đến ngày 16/9/2010, UBND tỉnh Đắk Lắk tổ chức lễ công bố và trao tặng danh hiệu. Tuy nhiên, chỉ 15 ngày sau, ngày 1/10/2010, người nghệ sĩ gắn bó với âm nhạc Tây Nguyên trút hơi thở cuối cùng.
Được đặc cách phong tặng NSND khi bệnh ung thư ở giai đoạn cuối
Nghệ sĩ Y Moan có tên đầy đủ là Y Moan Êñuôl, tên khai sinh Y Bliêo. Ông sinh ngày 6/9/1957 tại buôn M'Đrắk, trong một gia đình người Ê-Đê. Năm 18 tuổi, Y Moan được tuyển vào Đoàn văn công giải phóng Đắk Lắk, chính thức bước vào con đường nghệ thuật chuyên nghiệp.
Tài năng của ông sớm được ghi nhận. Năm 1977, Y Moan giành Huy chương Vàng tại Hội diễn ca múa nhạc toàn quốc. Hai năm sau, trong thời gian học thanh nhạc tại Nhạc viện Hà Nội (nay là Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam), ông được nhạc sĩ Nguyễn Cường phát hiện, dìu dắt và hướng dẫn về chuyên môn. Nam nghệ sĩ cũng từng có thời gian tu nghiệp tại Bulgaria, Đức, Nga, Hungary và Romania.
Mối gắn kết giữa Y Moan và nhạc sĩ Nguyễn Cường tạo nên bước chuyển quan trọng trong sự nghiệp của ông. Năm 1981, khi nhạc sĩ Nguyễn Cường đến Đắk Lắk sáng tác các ca khúc về địa phương, hai người bắt đầu có sự hợp tác nghệ thuật. Từ đây, những tác phẩm mang âm hưởng Tây Nguyên được thể hiện qua giọng hát đặc trưng của Y Moan, tạo nên dấu ấn khó trộn lẫn.
Với chất giọng mạnh mẽ, giàu nội lực và cách thể hiện phóng khoáng, ông trở thành một trong những giọng ca tiêu biểu của dòng nhạc về Tây Nguyên. Nhiều ca khúc như "Ơi M'Đrắk", "Ly cà phê Ban Mê", "Anh muốn sống bên em trọn đời" được khán giả nhớ đến qua phần trình bày của ông. Ngoài vai trò ca sĩ, Y Moan còn sáng tác các ca khúc về quê hương, trong đó có "Bài ca quê hương" và "Đi chơi với gió".
Năm 1997, ông được phong tặng danh hiệu NSƯT. Sau hơn 30 năm cống hiến cho nghệ thuật, Y Moan tiếp tục được trao tặng danh hiệu NSND vào năm 2010, trong hoàn cảnh sức khỏe đã rất yếu.
Theo thống kê được nêu trong các tư liệu về lịch sử phong tặng danh hiệu, trong 10 đợt xét tặng từ năm 1984 đến năm 2023, có 451 nghệ sĩ được trao danh hiệu NSND. Y Moan là trường hợp duy nhất được đặc cách phong tặng vào năm 2010.
Trước đó, hồ sơ đề nghị xét tặng NSND của ông đã nhận được sự đồng thuận tuyệt đối từ Hội đồng xét tặng các cấp. Tuy nhiên, theo Thông tư 06/2010/TT-BVHTTDL, đợt xét tặng lần thứ 7 dự kiến được tổ chức vào năm 2011. Trước tình trạng bệnh tình của nam nghệ sĩ ngày càng nghiêm trọng, việc trao tặng danh hiệu được thực hiện sớm hơn quy trình thông thường.
Trước liveshow cuối đời của Y Moan, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch khi đó là ông Hoàng Tuấn Anh đã đến khách sạn nơi nghệ sĩ cùng gia đình lưu trú. Tại đây, ông thăm hỏi, tặng quà và thông báo tin Chủ tịch nước đã ký quyết định đặc cách phong tặng danh hiệu NSND cho nam ca sĩ.
Liveshow "Ngọn lửa cao nguyên" và lời chia tay sân khấu
Tối 6/8/2010, tại Nhà hát Âu Cơ (Hà Nội), Y Moan tổ chức liveshow mang tên "Ngọn lửa cao nguyên". Chương trình có sự hỗ trợ của nhạc sĩ Nguyễn Cường và sự góp mặt của hai người con trai Y Vol, Y Garia. Đây cũng là liveshow duy nhất trong sự nghiệp của ông.
Khi ấy, căn bệnh ung thư dạ dày đã ảnh hưởng nặng nề đến thể trạng của nam nghệ sĩ. Dù không còn đủ sức biểu diễn với phong độ như trước, ông vẫn mong muốn được một lần nữa đứng dưới ánh đèn sân khấu, cất lên những ca khúc gắn bó với tên tuổi mình.
Đêm nhạc có khoảng 1.100 khán giả tham dự. Y Moan lần lượt thể hiện nhiều tác phẩm quen thuộc như "Giấc mơ Chapi", "Ơi M'Đrắk", "Đến với cao nguyên", "Tango Ê Đê", "Thênh thênh Oh' ơi" và "Anh muốn sống bên em trọn đời". Ở ca khúc cuối cùng, ông không giấu được xúc động và bật khóc. Với khán giả, đó không chỉ là một đêm diễn mà còn là dịp được gặp lại giọng ca Tây Nguyên trước khi ông rời xa sân khấu.
Ngày 1/10/2010, Y Moan qua đời tại nhà riêng ở buôn Dhă, Buôn Ma Thuột, Đắk Lắk, hưởng dương 53 tuổi. Thời gian từ khi Chủ tịch nước ký quyết định đặc cách phong tặng danh hiệu NSND đến lúc ông qua đời chưa đầy hai tháng. Tên ông đã được đặt cho một con đường lớn ở thành phố Buôn Ma Thuột
Không chỉ được nhớ đến bởi giọng hát giàu nội lực, Y Moan còn để lại dấu ấn bởi lựa chọn gắn bó với quê hương. Dù có cơ hội phát triển sự nghiệp ở nhiều nơi, ông vẫn muốn sống tại buôn làng, giữa không gian núi rừng Tây Nguyên.
Nam nghệ sĩ từng bày tỏ tình yêu với cuộc sống trên cao nguyên, nơi ông có thể vừa ca hát, vừa trồng cà phê và gần gũi với thiên nhiên. Đó cũng là lựa chọn mà ông cho biết chưa từng cảm thấy hối tiếc.
Năm 1979, Y Moan kết hôn với bà Nguyễn Thị Minh Ngẫu, người từng hoạt động cùng ông trong đoàn nghệ thuật. Hai người có ba người con: hai con trai Y Vol, Y Garia và con gái H'Dresden. Trong đó, Y Vol và Y Garia tiếp nối con đường nghệ thuật của cha.
Trong hơn 35 năm hoạt động, Y Moan nhận nhiều giải thưởng và huy chương tại các hội diễn ca múa nhạc chuyên nghiệp toàn quốc. Ông cũng được trao Huy chương Vì sự nghiệp văn hóa Việt Nam năm 2000 và Huy chương Vì sự nghiệp âm nhạc năm 2010.
