Vị hoàng hậu duy nhất trong lịch sử Việt Nam cầm quân đánh giặc trên sông Tô Lịch
Trong lịch sử Việt Nam, nhiều nữ nhân vật đã để lại dấu ấn trong các cuộc đấu tranh chống ngoại xâm. Tuy nhiên, trường hợp một hoàng hậu trực tiếp ra trận, chỉ huy quân đội chống quân Đường là câu chuyện đặc biệt gắn với Phạm Thị Uyển – người được lưu truyền là vợ của Mai Hắc Đế.
Theo thần tích đình Hòa Mục cùng những tư liệu được lưu truyền tại địa phương, Phạm Thị Uyển quê ở Nam Xương, khu vực nay thuộc Hà Nội. Bà là con gái của Phạm Huyên và Phùng Thị Thảo, đồng thời được cho là chị gái của Phạm Miện và Phạm Huy. Hai người em trai của bà cũng được nhắc đến với vai trò võ tướng trong cuộc khởi nghĩa do Phùng Hưng lãnh đạo.
Cuộc đời Phạm Thị Uyển sau này gắn với Mai Thúc Loan, thủ lĩnh cuộc nổi dậy Hoan Châu chống ách đô hộ của nhà Đường vào đầu thế kỷ VIII. Sau khi lực lượng khởi nghĩa giành được nhiều thắng lợi, Mai Thúc Loan xưng đế, lấy hiệu Mai Hắc Đế. Theo truyền thuyết, Phạm Thị Uyển trở thành hoàng hậu của ông.
Điều khiến nhân vật này trở nên đặc biệt là bà không chỉ hiện diện trong câu chuyện về hoàng gia mà còn được mô tả là người có hiểu biết về quân sự. Một số tư liệu và thần tích cho rằng Phạm Thị Uyển từng tham gia bàn việc quân và trực tiếp cùng nghĩa quân chống lại quân Đường.
Năm 722, nhà Đường điều quân sang đàn áp cuộc khởi nghĩa. Đội quân do tướng Dương Tư Húc chỉ huy tiến vào Tống Bình với lực lượng vượt trội. Trước tình thế đó, quân của Mai Hắc Đế phải đối mặt với một đối thủ đông và mạnh hơn nhiều.
Trong cuộc giao chiến trên sông Tô Lịch, Phạm Thị Uyển được ghi nhận đã trực tiếp chỉ huy một cánh quân. Khi ấy, sông Tô Lịch chưa có diện mạo như ngày nay mà còn là một nhánh của sông Hồng, giữ vị trí quan trọng đối với hoạt động giao thông đường thủy.
Ảnh minh họa.
Theo những câu chuyện được lưu truyền, Phạm Thị Uyển cùng nghĩa quân tổ chức chống trả quân Đường tại khu vực này. Tuy nhiên, trước sức ép ngày càng lớn từ đối phương, lực lượng của bà dần rơi vào thế yếu.
Khi tình thế không thể cứu vãn, các thần tích và truyền thuyết địa phương kể rằng Phạm Thị Uyển đã lựa chọn gieo mình xuống sông Tô Lịch để giữ tiết, thay vì để quân địch bắt giữ.
Sau đó, theo truyền thuyết, thi thể bà trôi về khu vực trang Nhân Mục, nay thuộc phường Hòa Mục, Hà Nội. Người dân địa phương được cho là đã tìm thấy, an táng và lập miếu thờ bà. Về sau, nơi này trở thành đền Dục Anh trên đường Nguyễn Ngọc Vũ. Hai người em trai của Phạm Thị Uyển cũng được thờ tại khu vực này.
Những câu chuyện liên quan đến Phạm Thị Uyển còn được nối dài qua nhiều thế kỷ. Theo truyền thuyết tại đền Dục Anh, trong thời gian lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, Lê Lợi từng dừng chân tại miếu Dục Anh và được thần linh báo mộng trợ giúp. Sau khi đánh đuổi quân Minh, ông được cho là đã ban phong hiệu cho Phạm Thị Uyển.
Tuy nhiên, các chi tiết liên quan đến việc hiển linh, báo mộng hay sắc phong thuộc hệ thống truyền thuyết và tín ngưỡng dân gian gắn với di tích, cần được nhìn nhận trong bối cảnh lịch sử văn hóa của địa phương.
Ngày nay, đền Dục Anh và đình Hòa Mục vẫn là những địa điểm gắn với việc tưởng niệm Phạm Thị Uyển. Theo thông tin từ Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, cụm di tích đền Dục Anh và đình Trong ở khu vực Hòa Mục lưu giữ những dấu tích văn hóa liên quan đến câu chuyện về nhân vật này.
Hình tượng Phạm Thị Uyển vì thế vẫn được nhắc đến như một nhân vật đặc biệt trong lịch sử và truyền thuyết Việt Nam: một người phụ nữ được lưu truyền là hoàng hậu nhưng đồng thời xuất hiện trong vai trò người trực tiếp tham gia và chỉ huy chiến đấu chống quân Đường trên sông Tô Lịch.
