Vị vua cướp ngôi cháu ngoại, mở ra triều đại ngắn nhất lịch sử Việt Nam, cuối đời bị giặc bắt
Trong lịch sử Việt Nam, vị vua này là một trong những nhân vật để lại nhiều cách nhìn khác nhau. Các sử gia thời trước thường xem ông là người phản nghịch vì đã chấm dứt nhà Trần, trong khi nhiều sử gia hiện đại chú ý đến những cải cách mà ông thực hiện trong thời gian nắm quyền ít ỏi.
Hồ Quý Ly (1335–1407), quê Đại Lại, Vĩnh Lộc, nay thuộc Thanh Hóa. Xuất thân là một quan lại nhà Trần, ông được vua Trần Nghệ Tông trọng dụng và nhanh chóng trở thành một trong những nhân vật có thế lực lớn nhất triều đình.
Quyền lực của Hồ Quý Ly ngày càng tăng, ảnh hưởng đến nhiều quan lại và cả việc triều chính. Sau khi Nghệ Tông qua đời năm 1392, tham vọng giành ngôi của ông cũng ngày một rõ nét.
Trần Thuận Tông, vốn là con rể của Hồ Quý Ly, bị ép xuất gia rồi sau đó bị sát hại. Trần Thiếu Đế được đưa lên ngôi khi mới 2 tuổi. Tuy nhiên, vị vua nhỏ tuổi này cũng không giữ được ngai vàng lâu. Chỉ hai năm sau, Hồ Quý Ly phế Trần Thiếu Đế và tự lên ngôi.
Đại Việt Sử Ký Toàn Thư ghi lại rằng khi các quan dâng sớ khuyên Hồ Quý Ly lên ngôi, ông từng giả vờ từ chối: “Ta sắp xuống lỗ đến nơi rồi, còn mặt mũi nào mà trông thấy tiên đế ở dưới đất nữa?”
Không lâu sau đó, ông vẫn chính thức lập mình làm vua, lấy niên hiệu Thánh Nguyên.
Trần Thiếu Đế bị giáng xuống làm Bảo Ninh Đại Vương. Hồ Quý Ly không giết cháu ngoại của mình.
Nhà Hồ được thành lập vào tháng 2/1400. Nhưng chỉ khoảng 10 tháng sau, Hồ Quý Ly bất ngờ truyền ngôi cho con trai là Hồ Hán Thương rồi lui về giữ ngôi Thái thượng hoàng. Vì vậy, thời gian ông trực tiếp ngồi trên ngai vàng chưa đầy một năm.
Dù không còn là vua trên danh nghĩa, Hồ Quý Ly vẫn giữ vai trò quyết định trong những vấn đề quan trọng của đất nước. Từ chính trị, hành chính đến quân sự, giáo dục, văn hóa và tài chính, nhiều chính sách cải cách được triển khai dưới ảnh hưởng của ông.
Một trong những thay đổi đáng chú ý là việc phát hành tiền giấy. Năm 1396, Hồ Quý Ly cho lưu hành tiền giấy với nhiều loại có hình thức khác nhau. Việc làm giả tiền bị quy định hình phạt rất nặng, trong khi tiền đồng được yêu cầu thu hồi.
Trong lĩnh vực văn hóa và giáo dục, Hồ Quý Ly cũng đề cao việc sử dụng chữ Nôm. Ông cho dịch các kinh, thư và thi từ chữ Hán sang chữ Nôm, đồng thời biên soạn những tác phẩm như Quốc ngữ thi nghĩa và Minh đạo. Những việc này được xem là một phần trong nỗ lực thay đổi đời sống văn hóa đương thời.
Tuy nhiên, các cải cách của Hồ Quý Ly không giúp nhà Hồ duy trì được quyền lực lâu dài. Ông gặp nhiều khó khăn trong việc tạo dựng sự ủng hộ rộng rãi, trong khi triều đình cũng thiếu một lực lượng đủ mạnh để đối phó với cuộc xâm lược từ phương Bắc.
Tháng 11/1407, Hồ Quý Ly cùng con trai bị quân Minh bắt. Nhà Hồ theo đó sụp đổ, chỉ tồn tại khoảng 7 năm.
Di sản của Hồ Quý Ly vì thế vẫn là chủ đề có nhiều cách đánh giá. Sử gia thời trước chủ yếu nhìn ông từ hành động phế bỏ nhà Trần và giành lấy ngai vàng. Trong khi đó, cách tiếp cận của nhiều nghiên cứu hiện đại chú ý nhiều hơn đến những chính sách cải cách mà ông từng triển khai.
Bởi vậy, bên cạnh vai trò người sáng lập nhà Hồ, Hồ Quý Ly còn được nhắc đến như một nhân vật chính trị và nhà cải cách có nhiều chủ trương đáng chú ý trong lịch sử Việt Nam.
