Cao nhân nào được ví là Gia Cát Lượng của Việt Nam, góp phần mở ra thời kỳ ‘Tam Quốc’ ở nước ta?
Nhắc đến thời Tam Quốc, nhiều người nhớ tới thế chân vạc giữa Tào Ngụy, Thục Hán và Đông Ngô cùng những nhân vật nổi tiếng như Gia Cát Lượng. Trong lịch sử Việt Nam cũng từng xuất hiện một cục diện được ví von tương tự.
Vị cao nhân được nhắc đến ở đây chính là Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm. Nguyễn Bỉnh Khiêm được biết đến là một bậc cao nhân có ảnh hưởng trong giai đoạn lịch sử đầy biến động của thế kỷ 16. Nhiều câu chuyện lưu truyền về ông xoay quanh khả năng nhìn nhận thời thế và những lời khuyên được cho là có ảnh hưởng tới các thế lực đương thời.
Đầu thế kỷ 16, nhà Hậu Lê dần suy yếu. Mạc Đăng Dung, vốn là võ tướng nhà Lê, từng bước nắm quyền điều hành triều chính sau khi đàn áp các cuộc nổi dậy. Sau đó, ông phế Lê Cung Hoàng và lập ra nhà Mạc.
Trong khi đó, lực lượng trung thành với nhà Lê tiếp tục tập hợp. Năm 1545, Nguyễn Kim đưa Lê Duy Ninh lên ngôi tại Sầm Châu (Ai Lao), đồng thời quy tụ tướng lĩnh và sĩ phu chống lại nhà Mạc.
Trước đó, năm 1539, Nguyễn Kim chiếm được huyện Lôi Dương ở Thanh Hóa rồi tiến vào Nghệ An, giúp lực lượng Hậu Lê có thêm địa bàn tại Đại Việt. Sau khi Nguyễn Kim bị Dương Chấp Nhất đầu độc, con rể ông là Trịnh Kiểm tiếp quản quyền lực. Trịnh Kiểm dựa vào danh nghĩa vua Lê để tập hợp lực lượng và từng được ví với Tào Tháo.
Năm 1556, vua Trung Tông qua đời mà không có con nối dõi. Trịnh Kiểm khi đó được cho là có ý định lên ngôi nhưng e ngại những phản ứng trong thiên hạ. Chính lúc này, lời khuyên của Nguyễn Bỉnh Khiêm được tìm đến.
Theo sử cũ, khi người của Trịnh Kiểm đến hỏi ý kiến, Trạng Trình nhìn người hầu rồi nói: “Giữ chùa thờ Phật thì ăn oản”. Câu nói được hiểu là nên tiếp tục giữ vai trò bề tôi, duy trì danh nghĩa của vua Lê thay vì trực tiếp đoạt ngôi.
Sau đó, Trịnh Kiểm sai người về thôn Bố Vệ tìm hậu duệ của Lê Trừ, anh trai Lê Lợi. Người được đưa về là Duy Bang, tức Chúa Chổm, sau trở thành vua Lê Anh Tông. Dù vậy, quyền lực thực tế vẫn nằm trong tay họ Trịnh, hình thành cục diện kéo dài hơn hai thế kỷ với câu nói “Lê tồn Trịnh tại, Lê bại Trịnh vong”.
Không chỉ đưa ra lời khuyên cho họ Trịnh, Nguyễn Bỉnh Khiêm còn gắn với một lời khuyên nổi tiếng dành cho Nguyễn Hoàng, con trai thứ của Nguyễn Kim. Ông nói: “Hoành sơn nhất đái, vạn đại dung thân” (Một dải núi ngang có thể dung thân muôn đời).
Nguyễn Hoàng sau đó xin vào trấn thủ Thuận Hóa, vùng đất tương ứng khu vực từ Quảng Bình đến Thừa Thiên Huế ngày nay. Tại đây, ông từng bước xây dựng cơ nghiệp, được gọi là Chúa Tiên hay Nguyễn Thái Tổ, người đứng đầu của vương triều Nguyễn về sau.
Cục diện giữa các thế lực tiếp tục thay đổi. Tháng 10/1580, Mạc Kính Điển qua đời, Mạc Đôn Nhượng kế vị. Nhà Mạc dần suy yếu và liên tiếp thất bại. Cuối năm 1592, Trịnh Tùng tiến đánh Thăng Long, khiến nhà Mạc thất bại, Bắc triều chấm dứt và nhà Lê trung hưng giành lại kinh đô.
Trong hoàn cảnh nguy cấp, nhà Mạc cũng tìm đến lời tiên đoán được cho là của Nguyễn Bỉnh Khiêm từ thời ông còn làm quan dưới triều Mạc: “Cao Bằng tuy thiển, khả diên số thể” (Cao Bằng tuy nhỏ nhưng có thể giữ được). Sau đó, nhà Mạc rút lên Cao Bằng và tiếp tục tồn tại gần 80 năm.
Những câu chuyện trên khiến Nguyễn Bỉnh Khiêm thường được đặt cạnh Gia Cát Lượng khi nói về khả năng nhìn nhận thời thế. Nếu Gia Cát Lượng gắn với sự hình thành thế chân vạc Ngụy - Thục - Ngô trong lịch sử Trung Quốc, thì Nguyễn Bỉnh Khiêm lại được nhắc đến trong bối cảnh các thế lực Lê - Trịnh, Mạc và Nguyễn cùng tồn tại, tranh chấp và biến đổi.
Cách ví von này cũng được thể hiện qua những sự tương đồng thường được nhắc tới: Trịnh Kiểm được đặt cạnh Tào Tháo, nhà Hậu Lê tương ứng với Đông Hán, nhà Mạc được ví với Đông Ngô, còn Nguyễn Hoàng được đặt cạnh Lưu Bị. Trong khi đó, Nguyễn Bỉnh Khiêm được xem như hình ảnh tương đồng với Gia Cát Lượng.
Gia Cát Lượng có “Mã Tiền Khóa”, còn Nguyễn Bỉnh Khiêm gắn với “Sấm Trạng Trình”. Cả hai đều được lưu truyền với những câu chuyện về khả năng dự đoán thời thế, đồng thời được nhắc đến như những nhân vật không quá coi trọng danh lợi nhưng để lại dấu ấn lâu dài trong lịch sử.
