Danh nhân văn hóa duy nhất của Việt Nam có tên được chọn đặt cho 9 trường THPT chuyên trên cả nước
Ông là nhà bác học, danh nhân văn hóa vĩ đại bậc nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam, nổi tiếng từ nhỏ với tư chất thần đồng, đỗ đạt cao và để lại kho tàng tri thức đồ sộ trên nhiều lĩnh vực.
Lê Quý Đôn tên thật là Lê Danh Phương, tự Doãn Hậu, hiệu Quế Đường, sinh ngày 2/8/1726 tại làng Diên Hà, trấn Sơn Nam, nay thuộc xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên.
Không chỉ là vị đại thần dưới thời Lê - Trịnh, Lê Quý Đôn còn được xem là nhà bác học kiệt xuất của Việt Nam. Ông để lại dấu ấn sâu đậm trong nhiều lĩnh vực như sử học, địa lý, văn học, triết học, thiên văn học, nông học và thư tịch học.
Sinh ra trong gia đình có truyền thống khoa bảng, cha ông là Tiến sĩ Lê Trọng Thứ - từng giữ chức Thượng thư Bộ Hình dưới triều Lê. Ngay từ nhỏ, Lê Quý Đôn đã nổi tiếng thông minh, ham học và có trí nhớ hơn người. Theo “Lịch triều hiến chương loại chí”, năm 12 tuổi ông đã đọc thông kinh sử, nghiên cứu sâu nhiều học thuyết và sách cổ.
Với học vấn xuất chúng, năm 17 tuổi, Lê Quý Đôn đỗ đầu kỳ thi Hương. Đến năm 26 tuổi, ông tiếp tục đỗ đầu kỳ thi Hội rồi đứng đầu kỳ thi Đình, trở thành Bảng nhãn do khoa thi năm đó không lấy Trạng nguyên. Thành tích ấy giúp ông trở thành một trong những trí thức nổi bật nhất thời Lê Trung Hưng.
Sau khi ra làm quan, Lê Quý Đôn giữ nhiều chức vụ quan trọng trong triều đình. Không chỉ nổi tiếng uyên bác, ông còn được biết đến là vị quan thanh liêm, thẳng thắn và luôn quan tâm đến đời sống nhân dân. Ông từng trực tiếp đi nhiều địa phương để khảo sát dân tình, kiểm tra thuế khóa, chống tham nhũng và đề xuất cải cách quản lý.
Năm 1756, khi được giao thanh tra các lộ miền Tây Nam, Lê Quý Đôn đã thẳng thắn chỉ rõ những quan lại tham nhũng để triều đình xử lý. Chính sự tận tụy và tinh thần trách nhiệm ấy khiến ông được nhiều người kính trọng.
Tuy nhiên, điều khiến hậu thế đặc biệt ngưỡng mộ chính là di sản học thuật đồ sộ mà ông để lại. Trong suốt cuộc đời, Lê Quý Đôn biên soạn và trước tác hàng chục công trình lớn nhỏ, bao quát gần như toàn bộ tri thức đương thời. Nhiều học giả xem ông là “bộ óc bách khoa” của Việt Nam thế kỷ XVIII.
Ở lĩnh vực sử học, bộ “Đại Việt thông sử” được đánh giá là công trình có giá trị lớn khi hệ thống hóa lịch sử dân tộc từ thời Hồng Bàng đến thời Lê Trung Hưng.
Trong “Kiến văn tiểu lục”, ông ghi chép nhiều quan sát thực tế về đời sống xã hội, phong tục, văn hóa Việt Nam thế kỷ XVIII. Đây được xem là nguồn tư liệu quý giá cho việc nghiên cứu lịch sử và xã hội học.
Ở lĩnh vực văn học, “Toàn Việt thi lục” là công trình sưu tầm quy mô lớn với hàng trăm bài thơ của nhiều tác giả qua các triều đại. Trong khi đó, “Vân đài loại ngữ” được ví như bộ bách khoa thư cổ của Việt Nam khi tổng hợp kiến thức từ thiên văn, địa lý, triết học đến nông nghiệp và đời sống dân gian.
Nhờ vốn tri thức sâu rộng cùng khối lượng trước tác đồ sộ, Lê Quý Đôn được xem là nhà bác học lớn nhất Việt Nam thời phong kiến, biểu tượng tiêu biểu cho trí tuệ và tinh thần học hỏi của người Việt.
Ngày 31/10/2025, tại kỳ họp lần thứ 43 tổ chức ở Samarkand (Uzbekistan), UNESCO đã thông qua nghị quyết vinh danh và cùng tham gia kỷ niệm 300 năm ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn.
Hiện nay, tên tuổi của ông được đặt cho khoảng 40 trường học trên cả nước. Đặc biệt, Lê Quý Đôn là danh nhân duy nhất được đặt tên cho 9 trường THPT chuyên.
Gần 300 năm trôi qua, di sản mà Lê Quý Đôn để lại vẫn giữ nguyên giá trị. Ông không chỉ là niềm tự hào của nền học thuật Việt Nam mà còn là biểu tượng cho tinh thần hiếu học, ý chí phụng sự đất nước và khát vọng chinh phục tri thức của người Việt.
