Bí ẩn phía sau con cá chép ngày 23 tháng Chạp: Vì sao linh vật này được chọn đưa Táo quân về trời suốt bao đời
Trong lễ cúng ông Công ông Táo của người Việt, hình ảnh cá chép xuất hiện như một quy ước bất biến. Vậy cá chép đưa Táo quân về trời mang ý nghĩa gì và vì sao thả cá chép trở thành nghi thức không thể thay thế vào ngày 23 tháng Chạp?
Trong đời sống văn hóa truyền thống, lễ cúng ông Công ông Táo diễn ra vào ngày 23 tháng Chạp hằng năm được xem là dấu mốc quan trọng, khép lại một năm sinh hoạt của mỗi gia đình trước khi bước vào Tết Nguyên đán. Nghi lễ này không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn phản ánh sâu sắc cách người Việt nhìn nhận mối quan hệ giữa con người, thiên nhiên và các đấng linh thiêng. Trong toàn bộ nghi thức, cá chép đưa Táo quân về trời luôn là hình ảnh trung tâm, gắn liền với ký ức và niềm tin dân gian qua nhiều thế hệ.
Theo quan niệm truyền thống, Táo quân là vị thần trông coi bếp núc, chứng kiến mọi sinh hoạt, việc thiện – ác của mỗi gia đình trong suốt một năm. Đến ngày 23 tháng Chạp, các ngài sẽ rời trần gian để lên thiên đình tâu trình với Ngọc Hoàng. Trong hành trình ấy, cá chép được xem là phương tiện duy nhất đủ khả năng đưa Táo quân về trời. Chính điều này khiến nhiều người thắc mắc vì sao thả cá chép lại trở thành một nghi thức bắt buộc, thay vì sử dụng những loài vật khác.
Một trong những cách lý giải phổ biến nhất bắt nguồn từ truyền thuyết cá chép hóa rồng, câu chuyện đã ăn sâu vào văn hóa Á Đông. Theo dân gian, thuở khai thiên lập địa, nước và các sinh vật dưới nước được sinh ra trước để tạo nền tảng cho sự sống. Khi thế gian ngày càng đông đúc, ông Trời giao cho loài rồng nhiệm vụ làm mưa, điều hòa thời tiết, nuôi dưỡng muôn loài. Tuy nhiên, số lượng rồng ít ỏi không thể đáp ứng nhu cầu khắp nơi, buộc thiên đình phải mở một kỳ thi để chọn thêm sinh vật đủ bản lĩnh hóa rồng.
Kỳ thi ấy yêu cầu các loài thủy sinh vượt qua ba đợt sóng dữ tại cửa Vũ Môn. Nhiều loài tham gia nhưng đều thất bại. Có loài chỉ vượt qua một đợt rồi bỏ cuộc, có loài cố gắng đến gần đích nhưng kiệt sức. Cuối cùng, cá chép với ý chí bền bỉ đã vượt qua toàn bộ thử thách, nhờ đó hóa rồng và bay lên trời. Từ đó, truyền thuyết cá chép hóa rồng trở thành biểu tượng cho sự kiên trì, nỗ lực và khả năng vượt qua nghịch cảnh để đạt tới cảnh giới cao hơn.
Chính hình tượng này đã lý giải vì sao cá chép đưa Táo quân về trời. Trong quan niệm dân gian, chỉ cá chép mới đủ sức vượt sóng gió, băng qua ranh giới giữa trần gian và thiên đình. Việc lựa chọn cá chép trong lễ cúng ông Công ông Táo vì thế không mang tính ngẫu nhiên, mà dựa trên hệ thống biểu tượng đã được cộng đồng chấp nhận và gìn giữ từ lâu đời.
Bên cạnh truyền thuyết cá chép hóa rồng, dân gian còn lưu truyền một cách giải thích khác. Theo đó, cá chép vàng vốn là loài cá tiên sinh sống nơi thiên đình. Vì phạm lỗi, cá bị đày xuống trần gian. Đến ngày 23 tháng Chạp, cá chép được Táo quân sử dụng làm phương tiện trở lại thiên giới, đồng thời chuộc lại lỗi lầm cũ. Dù chỉ là truyền miệng, câu chuyện này góp phần làm rõ thêm ý nghĩa linh thiêng của cá chép trong nghi lễ cuối năm.
Không chỉ gắn với tín ngưỡng Táo quân, cá chép còn xuất hiện rộng rãi trong văn hóa phương Đông như một biểu tượng cát lành. Trong nhiều nền văn hóa Á Đông, cá chép đại diện cho sự sung túc, tài lộc và vận hành hanh thông. Hình ảnh cá bơi ngược dòng nước thường được liên tưởng đến tinh thần vượt khó, không chùn bước trước thử thách, phù hợp với khát vọng vươn lên của con người trong cuộc sống.
Dưới góc nhìn phong thủy, cá chép thuộc hành Thủy, tượng trưng cho sự lưu chuyển, nuôi dưỡng và phát triển. Với người Việt sống trong nền văn minh lúa nước, nước giữ vai trò then chốt đối với mùa màng và sinh kế. Trong không gian sống truyền thống, bếp lửa và dòng nước luôn song hành, tạo nên sự cân bằng. Táo quân đại diện cho bếp, còn cá chép gắn với nước, sự kết hợp này tạo thành một vòng tròn hài hòa, phản ánh triết lý sống ổn định và bền vững.
Ý nghĩa cá chép ngày 23 tháng Chạp không dừng lại ở tài lộc hay hanh thông. Cá chép là loài sinh sản nhiều, từ lâu đã được xem là biểu trưng cho sự sinh sôi, đông con nhiều cháu và gia đình viên mãn. Trong xã hội nông nghiệp xưa, đây là dấu hiệu của sự thịnh vượng lâu dài. Vì thế, khi thực hiện nghi thức thả cá chép trong lễ cúng ông Công ông Táo, người dân không chỉ cầu mong công danh, tài vận mà còn gửi gắm ước nguyện về một mái ấm đủ đầy, êm ấm.
Một tầng ý nghĩa quan trọng khác của nghi thức này nằm ở hành động phóng sinh. Sau khi hoàn tất lễ cúng ông Công ông Táo, cá chép không bị sử dụng làm thực phẩm mà được thả về sông, hồ, ao nước tự nhiên. Trong quan niệm dân gian và Phật giáo, phóng sinh là cách gieo nhân lành, thể hiện lòng từ bi và sự tôn trọng sự sống. Việc vì sao thả cá chép không chỉ gắn với tín ngưỡng Táo quân mà còn phản ánh tinh thần nhân văn, hướng thiện của người Việt.
Từ góc độ xã hội, nghi thức thả cá chép ngày 23 tháng Chạp còn mang ý nghĩa giáo dục. Hành động nhỏ bé ấy nhắc nhở mỗi người về trách nhiệm gìn giữ môi trường nước, trân trọng thiên nhiên và hướng tới lối sống hài hòa. Trong bối cảnh hiện đại, nhiều địa phương khuyến khích người dân thả cá đúng cách, hạn chế rác thải, giữ trọn vẹn giá trị tốt đẹp của phong tục truyền thống.
Theo quan niệm dân gian, cá chép đưa Táo quân về trời là phương tiện duy nhất và không thể thay thế. Cá cần được thả trước giờ Ngọ ngày 23 tháng Chạp để kịp hành trình lên thiên đình. Nhiều gia đình chọn sông, hồ gần nhà để thả cá, vừa thuận tiện vừa giữ trọn ý nghĩa phóng sinh. Dù hình thức có thay đổi theo thời gian, cốt lõi của nghi lễ vẫn nằm ở niềm tin và mong cầu những điều tốt lành cho năm mới.
Từ truyền thuyết, tín ngưỡng đến triết lý sống, cá chép không chỉ là lễ vật trong lễ cúng ông Công ông Táo mà đã trở thành biểu tượng văn hóa nhiều lớp nghĩa. Hình ảnh cá chép đưa Táo quân về trời chính là cách người Việt gửi gắm hy vọng, niềm tin và khát vọng hướng thiện trong khoảnh khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới.
