Nhà thơ duy nhất 26 tuổi đã làm Bộ trưởng, là người gây dựng lớp thẩm phán đầu tiên của Việt Nam
Không chỉ được biết đến là một trong những gương mặt tiêu biểu của thi ca Việt Nam hiện đại, Huy Cận (tên đầy đủ là Cù Huy Cận) còn ghi dấu ấn sâu đậm trên chính trường khi từng đảm nhiệm nhiều cương vị quan trọng trong bộ máy nhà nước. Ông từng giữ các chức vụ như Bộ trưởng Bộ Canh Nông, Bộ trưởng phụ trách công tác văn hóa – nghệ thuật, Tổng Thư ký Hội đồng Chính phủ, đồng thời là thành viên Chính phủ lâm thời do Hồ Chí Minh đứng đầu và tham gia ký “Tuyên ngôn độc lập” năm 1945.
“Cái duyên” đặc biệt với ngành Tòa án
Ít ai biết rằng, bên cạnh những tập thơ nổi tiếng như “Lửa thiêng”, “Vũ trụ ca”, “Bài thơ cuộc đời”, “Cha ông nghìn thuở”… nhà thơ Huy Cận còn là một trong những người đặt nền móng cho đội ngũ thẩm phán đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Ngày 23/11/1945, nhân danh Chủ tịch nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Sắc lệnh số 64-SL thành lập Tòa án Đặc biệt, đồng thời giao Ban Thanh tra Đặc biệt thực hiện một số hoạt động tố tụng, bao gồm cả truy tố và buộc tội tại tòa. Đây là văn bản pháp lý quan trọng, đặt nền tảng cho hoạt động xét xử trong giai đoạn đầu của chính quyền cách mạng.
Đến ngày 31/12/1945, theo Sắc lệnh số 80-SL, ông Cù Huy Cận được cử tham gia Ban Thanh tra Đặc biệt. Trong bối cảnh pháp luật khi đó phân định rõ “thẩm phán buộc tội” và “thẩm phán xử án”, ông đảm nhiệm vai trò “đứng buộc tội” – vị trí cao nhất trong hệ thống thẩm phán buộc tội, trong khi người giữ vai trò Chánh án Tòa án Đặc biệt chính là Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Không chỉ dừng lại ở đó, ông Huy Cận còn trực tiếp tham gia vào việc tuyển chọn và xây dựng đội ngũ thẩm phán đầu tiên của đất nước. Theo Sắc lệnh số 13 ngày 24/1/1946 về tổ chức các tòa án và ngạch thẩm phán, cùng với các nghị định liên quan sau đó, ông là một trong những thành viên của hội đồng xét tuyển, đề cử và phân công công tác cho các thẩm phán.
Hội đồng này quy tụ nhiều nhân vật quan trọng như Vũ Trọng Khánh, Bùi Bằng Đoàn, Vũ Đình Hòe, Cù Huy Cận và Hoàng Hữu Nam. Nhiệm vụ của họ là xem xét các đơn xin gia nhập ngành tư pháp, lựa chọn những cá nhân đủ năng lực, phẩm chất để bổ nhiệm vào các vị trí thẩm phán, đồng thời sắp xếp nơi công tác cho đội ngũ này.
Theo hồi ký của ông Vũ Đình Hòe, ngày 30/4/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trực tiếp tham dự lễ tuyên thệ của những thẩm phán đầu tiên. Tổng cộng có 38 thẩm phán được tuyển chọn, đánh dấu bước khởi đầu cho hệ thống tư pháp của nhà nước non trẻ.
Góp phần xây dựng nền tảng pháp lý
Không chỉ tham gia tổ chức nhân sự, Huy Cận còn đóng góp vào việc xây dựng nền tảng thể chế cho ngành Tòa án. Ông là đại diện duy nhất của lĩnh vực tư pháp – tố tụng được Quốc hội khóa I bầu vào Ban Dự thảo Hiến pháp năm 1946.
Bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, được thông qua ngày 9/11/1946, đã dành riêng một chương quy định về cơ quan tư pháp. Trong đó, lần đầu tiên xác lập vị trí của Tòa án tối cao, đồng thời khẳng định nguyên tắc: khi xét xử, thẩm phán chỉ tuân theo pháp luật, không chịu sự can thiệp từ các cơ quan khác. Đây là nền tảng quan trọng cho tính độc lập của hoạt động xét xử.
Đáng chú ý, trong phiên chất vấn đầu tiên của Quốc hội liên quan đến vụ án Ôn Như Hầu, ông Cù Huy Cận là người duy nhất đại diện cơ quan nhà nước đứng ra trả lời về hoạt động tố tụng – một dấu mốc đặc biệt trong lịch sử lập pháp Việt Nam.
Có thể nói, ông đã gắn bó với nhiều “lần đầu tiên” của ngành Tòa án: từ vai trò thẩm phán buộc tội cấp cao, tham gia tuyển chọn thế hệ thẩm phán đầu tiên, góp phần phân công và bổ nhiệm họ, cho đến việc tham gia xây dựng Hiến pháp 1946. Sau này, ông tiếp tục đóng góp trong Ban soạn thảo Hiến pháp năm 1992 – bản Hiến pháp của thời kỳ Đổi mới.
Dấu ấn trong sự nghiệp chính trị và đời tư
Theo chia sẻ của con trai ông – anh Cù Thu Anh, sinh thời Huy Cận thường nhắc lại quãng thời gian tham gia xây dựng ngành Tòa án với niềm tự hào. Ông cũng có mối quan hệ gắn bó với nhiều nhân vật tư pháp như Vũ Trọng Khánh hay Trần Công Tường – quyền Chánh án Tòa án Nhân dân Tối cao đầu tiên, cũng như các thế hệ lãnh đạo sau này như Phạm Hưng, Trịnh Hồng Dương.
Không chỉ trong lĩnh vực tư pháp, sự nghiệp chính trị của Huy Cận cũng rất nổi bật. Ông từng trở thành Bộ trưởng Bộ Canh Nông khi mới 26 tuổi, sau đó giữ nhiều vị trí như Thứ trưởng Bộ Nội vụ, Thứ trưởng Bộ Văn hóa và Bộ trưởng Bộ Văn hóa – Giáo dục. Từ năm 1984, ông đảm nhiệm cương vị Chủ tịch Ủy ban Trung ương Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam.
Năm 2001, ông được bầu làm Viện sĩ Viện Hàn lâm Thơ Thế giới, và trước đó đã được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật vào năm 1996.
Một dấu mốc đáng chú ý khác là vào năm 1946, khi đang là Thứ trưởng Bộ Nội vụ, ông đã ký nghị định thành lập Học viện An ninh nhân dân, với ngày 25/6/1946 được chọn làm ngày truyền thống của đơn vị này.
Về đời tư, ông Huy Cận có mối quan hệ đặc biệt với Xuân Diệu khi là em rể của nhà thơ này. Không chỉ là người thân, họ còn là tri kỷ trong cuộc sống và nghệ thuật. Xuân Diệu từng sống cùng gia đình Huy Cận tại ngôi nhà số 24 Cột Cờ (Hà Nội) cho đến cuối đời.
Với những đóng góp lớn lao trên cả lĩnh vực văn học và chính trị, tên tuổi nhà thơ Huy Cận được nhiều thế hệ trân trọng. Tên ông hiện được đặt cho nhiều tuyến đường tại các địa phương như Đồng Hới, Quảng Bình, Hà Tĩnh; đồng thời quê hương ông tại huyện Vũ Quang (Hà Tĩnh) cũng có một trường trung học phổ thông mang tên Cù Huy Cận.
