Mở rộng vụ gian lận thi THPT 2026 ở Tuyên Quang: Thí sinh biết tiêu cực nhưng im lặng có bị xử lý?
Vụ tiêu cực trong kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 tại Tuyên Quang làm dấy lên một cuộc tranh luận lớn liên quan đến trách nhiệm của thí sinh. Từ sự việc này, một vấn đề khác cũng được dư luận đặc biệt quan tâm là trách nhiệm của chính các thí sinh nếu phát hiện dấu hiệu gian lận trong phòng thi.
Thí sinh biết có gian lận nhưng không báo có bị xem là vi phạm?
Theo báo Thanh Niên đưa tin, ngay sau khi vụ tiêu cực tại Tuyên Quang được phát hiện, không ít ý kiến bày tỏ băn khoăn về việc những thí sinh ngồi trong cùng phòng thi, nhìn thấy hoặc nghi ngờ có dấu hiệu bất thường nhưng không lên tiếng sẽ phải chịu trách nhiệm đến đâu.
Đối chiếu với Quy chế thi tốt nghiệp THPT hiện hành có thể thấy, nội quy đối với thí sinh quy định rất cụ thể những việc phải thực hiện cũng như các hành vi bị nghiêm cấm. Trong đó có việc mang điện thoại, tài liệu vào phòng thi; trao đổi bài làm; sử dụng thiết bị thu, phát thông tin; nhận hoặc truyền thông tin trong thời gian làm bài và nhiều hành vi gian lận khác.
Quy chế cũng quy định rõ các hình thức xử lý kỷ luật như khiển trách, cảnh cáo hoặc đình chỉ thi đối với từng hành vi vi phạm.
Tuy nhiên, đáng chú ý là trong toàn bộ quy định hiện hành không có bất kỳ điều khoản nào yêu cầu thí sinh phải báo ngay cho giám thị khi phát hiện hoặc nghi ngờ có người khác gian lận.
Điều đó đồng nghĩa với việc, nếu một thí sinh chỉ biết hoặc nghi ngờ có hành vi vi phạm nhưng không tham gia, không tiếp tay và cũng không sử dụng kết quả từ hành vi gian lận thì việc im lặng, xét riêng theo quy chế thi hiện nay, chưa phải là căn cứ để xử lý kỷ luật.
Xét về nguyên tắc, trách nhiệm bảo đảm kỳ thi diễn ra nghiêm túc, khách quan vẫn thuộc về hội đồng thi, trưởng điểm thi, giám thị, lực lượng thanh tra và các đơn vị tổ chức kỳ thi.
Dẫu vậy, nhiều ý kiến cho rằng nếu quy chế có thêm cơ chế khuyến khích thí sinh phản ánh những dấu hiệu bất thường một cách an toàn và được bảo vệ thì đây sẽ trở thành nguồn thông tin quan trọng, góp phần phát hiện và ngăn chặn tiêu cực ngay từ khi mới phát sinh.
Khoảng trống trong quy chế khiến việc phát hiện tiêu cực gặp nhiều khó khăn
Theo ghi nhận từ thực tế tại nhiều trường học, không ít học sinh có ý thức trung thực và từng chủ động phản ánh các trường hợp quay cóp trong các kỳ kiểm tra.
Người viết bài cho biết từng chứng kiến nhiều học sinh bí mật báo cho giám thị về trường hợp quay cóp trong kỳ kiểm tra cuối kỳ. Sau đó, nhà trường đã tiến hành trích xuất camera trong phòng thi để xác minh và xử lý sau khi buổi thi kết thúc.
Tuy nhiên, đối với kỳ thi tốt nghiệp THPT - kỳ thi có quy mô quốc gia và ý nghĩa đặc biệt quan trọng - quy chế hiện hành lại chưa có hướng dẫn cụ thể về việc thí sinh cần làm gì khi phát hiện tiêu cực.
Khoảng trống này khiến việc phát hiện vi phạm ngay trong thời điểm diễn ra kỳ thi gặp không ít khó khăn. Trong nhiều trường hợp, những người ngồi gần hoặc trực tiếp chứng kiến dấu hiệu bất thường lại chính là các thí sinh.
Nếu không có cơ chế khuyến khích hoặc hướng dẫn rõ ràng, phần lớn các em sẽ lựa chọn im lặng vì lo ảnh hưởng đến bài thi của mình, sợ bị liên lụy, bị bạn bè xa lánh hoặc đơn giản là không biết việc báo tin có được pháp luật và quy chế bảo vệ hay không.
Đã đến lúc Bộ GD&ĐT nghiên cứu bổ sung quy định mới?
Từ thực tế trên, nhiều ý kiến cho rằng Bộ Giáo dục và Đào tạo nên nghiên cứu bổ sung thêm một số quy định nhằm hoàn thiện nội quy thi đối với thí sinh.
Tuy nhiên, việc sửa đổi cần theo hướng khuyến khích sự trung thực và bảo vệ người phản ánh tiêu cực thay vì biến học sinh thành lực lượng giám sát bắt buộc trong phòng thi.
Theo đó, quy chế có thể bổ sung điều khoản khẳng định quyền và trách nhiệm của thí sinh khi phát hiện dấu hiệu bất thường.
Chẳng hạn, nếu phát hiện người khác sử dụng điện thoại, nhận đáp án từ bên ngoài hoặc thực hiện hành vi gian lận rõ ràng, thí sinh có thể báo ngay với giám thị hoặc trưởng điểm thi bằng hình thức phù hợp, bảo đảm không ảnh hưởng đến quá trình làm bài.
Quan trọng hơn, quy chế cần xây dựng cơ chế tiếp nhận thông tin bảo mật nhằm bảo vệ người báo tin.
Đây được xem là yếu tố then chốt bởi trên thực tế, nhiều học sinh ngần ngại lên tiếng vì lo bị trả thù, bị cô lập hoặc chính bản thân bị nghi ngờ có liên quan đến vụ việc.
Nếu có quy trình bảo mật rõ ràng, việc phát hiện tiêu cực sẽ hiệu quả hơn rất nhiều.
Cần phân định rõ trách nhiệm giữa người biết và người tham gia gian lận
Một nội dung khác được nhiều chuyên gia đề xuất là quy chế cần xác định rõ ranh giới trách nhiệm giữa ba trường hợp hoàn toàn khác nhau.
Thứ nhất là thí sinh không hề biết có hành vi gian lận. Thứ hai là thí sinh biết nhưng không tham gia, không tiếp tay và không hưởng lợi từ hành vi gian lận. Thứ ba là thí sinh biết, trực tiếp tham gia hoặc sử dụng kết quả từ hành vi gian lận.
Việc phân định rõ từng trường hợp sẽ giúp quá trình xem xét trách nhiệm minh bạch hơn, tránh tình trạng đánh đồng mọi thí sinh có mặt tại hiện trường đều phải chịu trách nhiệm như nhau.
Dù vậy, cũng có quan điểm cho rằng không nên bổ sung quy định theo hướng "thí sinh phát hiện tiêu cực mà không tố giác sẽ bị xử lý".
Theo các chuyên gia, đây là quy định rất khó áp dụng trong thực tế bởi trong phòng thi, thí sinh đang tập trung làm bài và không phải lúc nào cũng đủ căn cứ để khẳng định điều mình quan sát được là hành vi gian lận.
Bên cạnh đó, việc chứng minh một thí sinh "đã biết" hay "không biết" cũng vô cùng phức tạp, dễ dẫn đến suy diễn và phát sinh tranh cãi trong quá trình xử lý.
Vụ tiêu cực tại Tuyên Quang được xem là bài học đắt giá đối với công tác tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026. Không chỉ đặt ra yêu cầu bịt kín các lỗ hổng trong khâu quản lý, bảo mật đề thi và bài thi, sự việc còn cho thấy cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện nội quy dành cho thí sinh.
Một quy chế thi hiện đại không chỉ quy định rõ những điều cấm mà còn cần định hướng cách ứng xử đúng đắn trước những biểu hiện thiếu trung thực trong phòng thi. Việc xây dựng cơ chế khuyến khích phản ánh tiêu cực, bảo vệ người cung cấp thông tin và phân định rõ trách nhiệm của từng chủ thể sẽ góp phần xây dựng môi trường thi cử công bằng, minh bạch, nâng cao tính liêm chính trong giáo dục và củng cố niềm tin của xã hội đối với các kỳ thi quốc gia.
