Hé lộ số tiền Iran thu về nếu siết 'trạm thu phí' tại eo biển Hormuz: Đòn bẩy cho chiến lược quân sự
"Trạm thu phí" eo biển Hormuz nằm giữa giữa tuyến dầu mỏ huyết mạch nhất thế giới đang là chủ đề nóng. Với số tiền Iran có thể thu lên tới hàng trăm tỷ USD thì con số này không chỉ là kinh tế, mà còn là toan tính quân sự có thể làm thay đổi cục diện Trung Đông.
Kể từ ngày 28/2, hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz – tuyến hàng hải rộng khoảng 34 km, giữ vai trò huyết mạch của thị trường năng lượng toàn cầu đã có sự thay đổi đáng kể. Thay vì đi thẳng qua khu vực trung tâm, các tàu chở dầu buộc phải di chuyển sát bờ biển Iran, luồn lách giữa các đảo như Qeshm và Larak trước khi tiếp tục hành trình.
Không chỉ thay đổi lộ trình, các chủ tàu còn phải trải qua quy trình được đánh giá là phức tạp và tốn kém. Theo đó, họ phải khai báo chi tiết về hàng hóa, điểm đến và chủ sở hữu cuối cùng thông qua các công ty trung gian có liên hệ với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC). Sau bước này, phía Iran áp dụng mức “phí quá cảnh” tối thiểu 1 USD cho mỗi thùng dầu, với mức phí có thể điều chỉnh tùy theo quốc gia sở hữu tàu. Trung bình, một chuyến đi qua Hormuz có thể khiến chủ tàu tốn khoảng 2 triệu USD. Nếu được chấp thuận, các xuồng của IRGC sẽ hộ tống tàu ra vào khu vực được xem là “điểm thu phí”.
Dù chưa có xác nhận chính thức về việc các tàu đã bắt đầu trả phí hay chưa, nhiều chuyên gia cho rằng nếu cơ chế này được vận hành đầy đủ, Iran có thể thu về nguồn lợi khổng lồ, lên tới hàng trăm tỷ USD trong vài năm tới. Đây không chỉ là câu chuyện kinh tế mà còn là đòn bẩy chiến lược trong bối cảnh căng thẳng khu vực chưa có dấu hiệu hạ nhiệt.
Phản ứng trước diễn biến này, Tổng thống Donald Trump tuyên bố việc “mở cửa hoàn toàn và ngay lập tức” tuyến vận tải qua Hormuz là điều kiện then chốt để tiến tới bất kỳ thỏa thuận ngừng giao tranh nào. Tuy nhiên, phía Iran khẳng định các tàu vẫn có thể đi qua, với điều kiện phải phối hợp với lực lượng quân sự nước này, đồng thời không loại trừ việc tiếp tục áp dụng cơ chế thu phí.
Việc kiểm soát chặt eo biển Hormuz được dự báo sẽ ảnh hưởng trực tiếp tới các tập đoàn năng lượng lớn của Mỹ như Chevron, vốn có lợi ích sâu rộng tại khu vực Vùng Vịnh. Đồng thời, nhiều quốc gia phụ thuộc vào vận tải đường biển như UAE, Qatar hay Bahrain gần như không có lựa chọn thay thế, khi phần lớn dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) đều phải đi qua tuyến đường này. Một số quốc gia tiêu thụ lớn như Ấn Độ thậm chí có thể phải tự điều tàu đến nhận hàng và chấp nhận chi trả chi phí quá cảnh trong giai đoạn đầu.
Ở góc độ pháp lý, theo Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển, các quốc gia không được phép cản trở quyền “qua lại vô hại” tại các eo biển quốc tế, và việc thu phí chỉ được áp dụng với các tuyến đường nhân tạo như Kênh đào Suez hoặc Kênh đào Panama. Chính vì vậy, cơ chế “trạm thu phí” tại Hormuz đang gây tranh cãi gay gắt về tính hợp pháp.
Dù vậy, trong một lá thư gửi Tổ chức Hàng hải Quốc tế, Iran cho rằng đây là biện pháp tự vệ nhằm giám sát các tàu có nguy cơ đe dọa an ninh, đồng thời khẳng định khoản phí chỉ để bù đắp chi phí kiểm soát phát sinh.
Đáng chú ý, bà Ellen R. Wald nhận định rằng rất khó để xung đột kết thúc nếu Iran tiếp tục duy trì “trạm thu phí” này, bởi nó không còn đơn thuần là vấn đề kinh tế mà đã trở thành công cụ gây sức ép chiến lược. Trong bối cảnh eo biển Hormuz vận chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ toàn cầu, bất kỳ thay đổi nào tại đây cũng có thể tạo ra hiệu ứng dây chuyền, đẩy giá năng lượng tăng mạnh và gây biến động sâu rộng đối với kinh tế thế giới.
