Từng là công trình triển lãm quy mô lớn với mái vòm cao 27m, Cung Đấu xảo ở Hà Nội đã bị bom đạn phá hủy hoàn toàn. Nhiều dấu tích về kiến trúc nguy nga của công trình nay chỉ còn trong các tài liệu xưa.
Cung Đấu xảo – công trình nổi tiếng một thời
Ngày 26/2/1902, Cung Đấu xảo tại Hà Nội được khánh thành trong một buổi lễ lớn. Công trình có tên tiếng Pháp là Grand Palais de Hanoi, được xây dựng để phục vụ các hoạt động hội chợ, triển lãm, trưng bày và giới thiệu sản phẩm, hàng hóa.
Theo cách hiểu Hán - Việt, “Đấu xảo” mang nghĩa “hội thi đấu về sự tinh xảo”. Tên gọi này gắn với mục đích tổ chức các hoạt động nhằm giới thiệu sản phẩm, hàng hóa và thúc đẩy thương mại tại công trình.
Theo tài liệu của Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I, con đường từ cổng chính trên đại lộ Gambetta, nay là phố Trần Hưng Đạo, dẫn vào Cung Đấu xảo được san phẳng và trải cát. Hai bên đường là hàng cây xanh, ở giữa có những lá cờ tung bay.
Lễ khánh thành có sự tham dự của Toàn quyền Doumer, vua Thành Thái cùng hoàng thân và các thành viên Hội đồng tối cao Đông Dương. Sự kiện đánh dấu thời điểm một công trình quy mô lớn chính thức được đưa vào sử dụng.
Quy mô gây ấn tượng
Cung Đấu xảo được xây dựng trên khu đất rộng 10ha, theo đồ án của kiến trúc sư Bussy, nhân viên Sở Công chính. Mặt tiền công trình dài 100m, chiều rộng 25m. Tòa nhà gồm một tầng trệt và một tầng hầm cao 3,5m dành cho các cuộc triển lãm đặc biệt.
Theo Thư viện số thuộc Viện Kỹ nghệ Quốc gia Pháp, tổng diện tích Cung Đấu xảo vào khoảng 3.000m2. Công trình cao 27m tính từ mặt đất đến đỉnh, trong khi khoảng cách giữa các cột là 13m.
Kiến trúc công trình nổi bật với khối trung tâm có mái vòm vươn cao. Hai đầu tòa nhà cũng được tạo điểm nhấn bằng mái vòm, tạo thành tổng thể cân đối. Các lối đi rộng cùng hệ thống cột bao quanh phòng triển lãm lớn kết nối những khối kiến trúc.
Khu vực xây dựng Cung Đấu xảo trước đó vốn là một vùng đất trũng. Để có mặt bằng, khu vực này được đắp thêm đất. Xung quanh công trình vẫn còn một số ao hồ, vừa lưu giữ dấu tích địa hình cũ, vừa góp phần tạo cảnh quan.
Những chi tiết cầu kỳ bên trong
Từ bên ngoài, Cung Đấu xảo tạo cảm giác như được xây bằng đá. Thực tế, công trình sử dụng khoảng 10 triệu viên gạch do những người thợ Việt Nam sản xuất. Bên ngoài gạch được phủ một loại vữa đặc biệt, lần đầu được thử nghiệm tại miền Bắc.
Loại vữa này được làm từ xi măng trắng sản xuất riêng tại Pháp, kết hợp với cát silic lấy từ sông Glaire. Lớp phủ tạo nên diện mạo riêng cho công trình, khiến bề mặt bên ngoài mang vẻ giống đá.
Cung Đấu xảo có 4 cầu thang lớn ở phía trước, phía sau và hai bên tòa nhà. Riêng cầu thang tại mặt tiền chính được trang trí bằng hai tượng sư tử bằng đồng. Từ cầu thang giữa, khách đi qua cánh cửa lớn để vào phòng trung tâm.
Cánh cửa chính được chế tác bằng song sắt tại các xưởng ở Paris, cao 8,7m và rộng 5m. Phía bên trong cửa được lắp kính mờ. Qua lối vào này, khách có thể tiếp cận không gian trung tâm của công trình.
Tiền sảnh dẫn tới phòng khách trung tâm rộng 144m2. Hai bên là những hành lang rộng, kết nối các khu vực bên trong. Tài liệu xưa mô tả những đường nét và cách trang trí của tòa nhà khá đơn giản nhưng càng quan sát kỹ càng cảm nhận rõ vẻ bề thế.
Phong cách kiến trúc của Cung Đấu xảo mang dấu ấn Hy Lạp. Trên sàn nhà, một hoa thị kích thước lớn tạo điểm nhấn đáng chú ý. Tác phẩm do Công ty Paray-le-Monial thực hiện và từng được giới thiệu tại Triển lãm Paris năm 1900 trước khi được đưa về sử dụng tại Hà Nội.
Việc lát tác phẩm có kích thước lớn và yêu cầu kỹ thuật cao đòi hỏi sự tỉ mỉ. Những người thợ bản địa đã thực hiện công việc này. Trên đỉnh mái vòm còn có các tác phẩm nghệ thuật, trong đó có mảng tranh mô tả cuộc sống của người dân thời xưa do họa sĩ Yollet thực hiện.
Nơi diễn ra nhiều triển lãm quan trọng
Sau khi hoàn thành, Cung Đấu xảo trở thành địa điểm tổ chức nhiều cuộc triển lãm. Một trong những sự kiện đáng chú ý là “Triển lãm các sản phẩm nông nghiệp, kĩ nghệ và nghệ thuật”, khai mạc ngày 16/11/1902.
Tuy nhiên, công trình tồn tại không lâu so với dấu ấn mà nó để lại trong các tài liệu lịch sử. Trong giai đoạn cuối Thế chiến thứ Hai, khoảng năm 1944-1945, Cung Đấu xảo bị máy bay của quân Đồng minh ném bom và phá hủy hoàn toàn.
Từ đó, công trình tráng lệ một thời không còn tồn tại. Những thông tin về quy mô, kiến trúc và các hoạt động tại đây hiện được lưu lại qua những tài liệu, hình ảnh và mô tả về Hà Nội xưa.
Cung văn hóa Việt - Xô trên nền đất cũ
Hiện nay, trên nền khu đất từng có Cung Đấu xảo là Cung Văn hóa Lao động Hữu nghị Việt - Xô. Công trình được xây dựng như một món quà của Hội đồng Trung ương các Công đoàn Liên Xô dành tặng giai cấp công nhân và tổ chức Công đoàn Việt Nam.
Công trình được khởi công ngày 7/11/1978 và đưa vào hoạt động ngày 1/9/1985. Kiến trúc sư Liên Xô G. G. Isakovich là người thiết kế. Cung văn hóa nằm trên diện tích 3,2ha, gồm ba khối nhà chính là nhà biểu diễn, nhà học tập và nhà kỹ thuật, với tổng cộng 120 phòng.
Tòa nhà chính cao 4 tầng, dài 96m, rộng 60m và cao 33m tính từ mặt đường đến điểm cao nhất. Bên cạnh đó là khối nhà 3 tầng, được nối với tòa nhà chính bằng một công trình mái bằng có sân thượng.
Điểm nổi bật của Cung Văn hóa Lao động Hữu nghị Việt - Xô là hội trường lớn với 1.111 chỗ ngồi, sân khấu quay và hệ thống kỹ thuật phục vụ nhiều loại hình nghệ thuật biểu diễn, từ ca nhạc, ballet, kịch đến hội nghị và hội thảo.
Ngoài hội trường, công trình còn có các không gian dành cho biểu diễn nghệ thuật, hội nghị, hội thảo, triển lãm, sinh hoạt câu lạc bộ và các lớp học năng khiếu. Việc phân chia thành những không gian riêng giúp nhiều hoạt động có thể diễn ra đồng thời.
So với Cung Đấu xảo từng hiện diện trên khu đất này, Cung Văn hóa Lao động Hữu nghị Việt - Xô là một công trình hoàn toàn khác về thời kỳ, thiết kế và công năng. Tuy vậy, nền đất này vẫn gắn với một phần lịch sử kiến trúc và hoạt động văn hóa của Hà Nội.
