Suốt hơn 600 năm, dòng họ Phạm ở làng Đông Ngạc liên tiếp có người đỗ đạt, ghi danh Văn Miếu và để lại truyền thống hiếu học, trọng đạo đức vẫn được con cháu gìn giữ đến hôm nay.
Làng Đông Ngạc, hay còn gọi là làng Vẽ, tọa lạc tại quận Bắc Từ Liêm, Hà Nội, từ lâu đã nức tiếng là vùng đất học. Trong số 22 vị đại khoa của làng, riêng họ Phạm đã chiếm tới 9 người. Sự thành đạt này đưa Đông Ngạc trở thành một trong ba làng khoa bảng tiêu biểu nhất Việt Nam xuyên suốt các triều đại phong kiến.
Trao đổi với Dân Việt, ông Phạm Gia Huấn, người am hiểu lịch sử dòng tộc, tổ tiên họ Phạm vốn gốc ở Ái Châu, Thanh Hóa. Sau biến cố lịch sử, ba anh em đã di cư ra vùng đất Thăng Long lập nghiệp. Thủy tổ Phạm Húng định cư tại Đông Ngạc vào cuối thế kỷ 14, đặt nền móng cho một dòng họ phát triển mạnh mẽ suốt 600 năm với 22 thế hệ.
Thống kê cho thấy, họ Phạm có tổng cộng 11 người đỗ đại khoa thời Nho học. Trong đó bao gồm 9 vị Tiến sĩ và 2 vị đỗ khoa Sĩ vọng. Đặc biệt, có 6 bia đá tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám Hà Nội và 2 bia tại Văn Thánh Huế hiện đang lưu danh những người con ưu tú của dòng họ này.
Người khai khoa cho gia tộc là cụ Phạm Lân Đính, đỗ Tiến sĩ vào năm 1514. Sau đó, dòng họ thiết lập kỷ lục hiếm có khi 9 thế hệ kế tiếp nhau đều đỗ đạt cao. Có thời điểm, triều đình chứng kiến cảnh "ba chú cháu đồng triều", minh chứng cho sự hưng thịnh của con đường học vấn gia đình.
Trong số các danh sĩ, Bảng nhãn Phạm Quang Trạch là người nổi bật nhất. Ông không chỉ giữ chức Hộ bộ Thượng thư mà còn là thầy dạy của Cống Quỳnh. Ông Huấn cho biết: “Cụ Nguyễn Quỳnh... đã tới thụ giáo thầy Phạm Quang Trạch và nổi tiếng với giai thoại đối đáp thông minh”.
Sự chính trực của cụ Phạm Quang Trạch còn được lưu truyền qua câu chuyện từ chối làm giám khảo kỳ thi tại Quốc Tử Giám vì có hai cháu ruột tham dự. Ông Vinh kể lại: “Cụ khẳng định, hai cháu thi kiểu gì cũng đỗ đạt nên từ chối để đảm bảo tính khách quan”. Sau đó, cả hai người cháu đều đỗ Tiến sĩ đúng như dự đoán.
Bên cạnh sự nghiệp chính trị, các bậc tiền nhân họ Phạm còn đóng góp lớn cho biên cương và ngoại giao. Cụ Phạm Quang Trạch từng tham gia đoàn khảo xét biên giới châu Bảo Lạc, tạo tiền đề để triều đình đòi lại 120 dặm đất từ nhà Thanh. Trong khi đó, cụ Phạm Quang Dung từng đảm nhiệm vai trò Chánh sứ sang phương Bắc.
Người dân làng Vẽ còn ghi nhớ công ơn họ Phạm qua việc hiến đất và tài sản để xây dựng, trùng tu đình làng. Hai cụ Phạm Thọ Lý và Phạm Quang Dung hiện được tôn thờ là Hậu thần tại đình Đông Ngạc. Đây là vinh dự lớn lao, khẳng định vị thế và tâm đức của dòng tộc đối với cộng đồng.
Truyền thống hiếu học không chỉ dừng lại ở thời phong kiến. Trong kháng chiến, nhà cụ Phạm Thị Thiền từng là nơi nuôi giấu cán bộ cách mạng cốt cán. Ngày nay, con cháu họ Phạm tiếp tục tỏa sáng trong các lĩnh vực y tế, giáo dục và khoa học với nhiều Giáo sư, Tiến sĩ và tướng lĩnh ưu tú.
Tiến sĩ Phạm Gia Vũ, trưởng họ Phạm, chia sẻ rằng gia tộc luôn lấy chữ “Đức” làm gốc. Vào mùng 4 tháng Giêng hàng năm, lễ Xuân tế là dịp để báo công và giáo dục thế hệ trẻ. “Chúng tôi nghĩ rằng nền nếp, gia phong chính là nền tảng để con cháu học tập, rèn luyện và trưởng thành”, ông Vũ khẳng định.
Hiện nay, dòng họ Phạm Đông Ngạc có nhiều hậu duệ thành danh trong lĩnh vực giáo dục và y học như Thiếu tướng, Nhà giáo Ưu tú Phạm Gia Trúc; GS.TS, Nhà giáo Nhân dân Phạm Gia Khánh; GS.TS Phạm Gia Khải hay PGS.TS Phạm Lê Tuấn. Những thế hệ nối tiếp ấy tiếp tục góp phần duy trì truyền thống hiếu học kéo dài nhiều thế kỷ của gia tộc đất học Đông Ngạc.
