Thân thế vị Trạng nguyên Việt Nam viết sách toán dùng suốt 450 năm, bảng cửu chương chỉ còn 45 phép tính
Đỗ Trạng nguyên ở tuổi 23, Lương Thế Vinh không chỉ nổi danh văn chương mà còn khiến hậu thế nhớ đến bởi tài toán học. Cuốn Đại Thành Toán Pháp gắn với tên tuổi ông từng được sử dụng trong giảng dạy suốt khoảng 450 năm, với bảng cửu chương được giản lược đáng chú ý.
Khác biệt hoàn toàn với số đông danh sĩ cùng thời vốn chỉ nổi tiếng bằng năng lực văn chương, Lương Thế Vinh ghi dấu ấn đậm nét trong lịch sử nhờ tư duy toán học và kỹ năng đo lường xuất sắc. Năng lực tính toán vượt trội khiến dân gian trân trọng gọi ông bằng danh xưng "Trạng Lường".
Danh sĩ sinh năm 1441, mất năm 1496, xuất thân từ vùng Sơn Nam xưa (hiện thuộc địa phận tỉnh Ninh Bình). Ngay từ thời thơ ấu, ông đã bộc lộ trí thông minh vượt trội cùng cách tư duy khác biệt qua các bài toán đố thực tế.
Trong một lần bạn bè đố nhau xác định chiều cao cây mà không cần trèo, cậu bé Vinh đã dựng một chiếc cậy xuống đất. Bằng việc so sánh độ dài bóng của gậy với bóng cây, ông đã tính chính xác chiều cao trước sự kinh ngạc của bạn bè.
Bước sang tuổi 23, Lương Thế Vinh tham dự kỳ thi Quý Mùi năm 1463 dưới thời vua Lê Thánh Tông. Kỳ thi khốc liệt này quy tụ khoảng 4.400 cử nhân nhưng chỉ lấy 44 tiến sĩ, và ông đã xuất sắc giành ngôi vị Trạng nguyên.
Trực tiếp chứng kiến tài năng này, vua Lê Thánh Tông ban tặng lá cờ khoa cùng bài thơ khen ngợi: "Trạng nguyên Lương Thế Vinh, Bảng nhãn Nguyễn Đức Trinh, Thám hoa Quách Đình Bảo, Thiên hạ cộng tri danh".
Dù sở hữu trí tuệ kiệt xuất, ông không có thói quen học nhồi nhét. Quách Đình Bảo – người đỗ đầu kỳ thi Hội năm đó, hơn ông 7 tuổi – từng kinh ngạc khi thấy ông vẫn thản nhiên, không màng chuyện ôn luyện sát ngày thi.
Sau khi đỗ đạt, ông tham gia giảng dạy tại Quốc Tử Giám, Sùng Văn quán, Tú Lâm cục – những trung tâm giáo dục hàng đầu triều Lê. Ngoài ra, ông còn phụ trách khảo sát, tính toán xây dựng thành quách, cung điện, đường xá và đê điều.
Di sản toán học lớn nhất của ông là cuốn Đại Thành Toán Pháp – bộ sách giáo khoa toán học đầu tiên tại Việt Nam. Tác phẩm này duy trì giá trị sử dụng suốt khoảng 450 năm, cung cấp các phép tính nhân, chia, khai căn, đo bóng, cùng cách tính diện tích đất đai.
Đặc biệt, ông sáng tạo ra bảng cửu chương rút gọn tối ưu. Nhờ triệt tiêu các phép tính lặp lại, bảng này rút xuống còn 45 phép tính thay vì 81. Đến lượt số 9, bảng chỉ còn đúng một phép toán duy nhất là $9 times 9 = 81$.
Tài trí của ông còn thể hiện qua các giai thoại đối đáp sứ thần nhà Minh. Khi bị đố cân voi, ông cho voi lên thuyền đánh dấu mực nước, rồi thay bằng đá để cân. Lần khác, ông đo độ dày một tờ giấy bằng cách đo cả cuốn sách rồi chia đều.
