Giữa khuôn viên Văn Miếu - Quốc Tử Giám, 82 tấm bia tiến sĩ đặt trên lưng rùa đá là những chứng tích đặc biệt về truyền thống giáo dục và khoa cử của Việt Nam. Không chỉ lưu giữ tên tuổi, quê quán của hàng nghìn người đỗ đạt, hệ thống bia đá còn phản ánh tư tưởng đề cao tri thức, coi trọng nhân tài của các triều đại phong kiến.
Trong danh sách những người được vinh danh ấy, Trạng nguyên Nguyễn Trực là nhân vật có vị trí đặc biệt khi tên ông xuất hiện ở dòng đầu tiên trên tấm bia tiến sĩ có niên đại sớm nhất.
Đỗ trạng nguyên từ năm 1442 nhưng phải đến 42 năm sau tên tuổi của vị trạng nguyên này mới được khắc lên bia đá và là cái tên đầu tiên trong sách tiến sĩ ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám.
Trạng nguyên Nguyễn Trực – người đứng đầu danh sách trên bia tiến sĩ đầu tiên
Theo tư liệu giới thiệu hiện vật của Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Nguyễn Trực quê tại huyện Thanh Oai, phủ Ứng Thiên, nay thuộc huyện Thanh Oai, Hà Nội.
Năm 1442, dưới triều vua Lê Thái Tông, ông tham dự khoa thi Nhâm Tuất, niên hiệu Đại Bảo thứ 3 và xuất sắc giành danh hiệu Trạng nguyên. Đây là khoa thi tiến sĩ chính thức đầu tiên của triều Lê sơ, đánh dấu một cột mốc quan trọng trong lịch sử khoa cử nước ta.
Kỳ thi năm đó có tổng cộng 33 người được ghi tên bảng vàng. Trong số này, ba vị trí cao nhất thuộc về Nguyễn Trực (Trạng nguyên), Nguyễn Như Đổ (Bảng nhãn) và Lương Như Hộc (Thám hoa).
Với thành tích đứng đầu kỳ thi, Nguyễn Trực trở thành Trạng nguyên khai khoa của triều Lê. Tên tuổi ông sau đó cũng được đặt ở vị trí đầu tiên trên tấm bia ghi danh các tiến sĩ khoa Nhâm Tuất năm 1442 tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám.
Khoa thi này còn quy tụ nhiều nhân vật có đóng góp lớn cho lịch sử nước nhà. Đáng chú ý, trong danh sách 33 người đỗ có Ngô Sĩ Liên – nhà sử học về sau tham gia biên soạn bộ Đại Việt sử ký toàn thư. Người đảm nhiệm việc chấm thi là danh nhân văn hóa Nguyễn Trãi.
Bởi vậy, tấm bia đầu tiên không chỉ ghi nhận thành tích của những người đỗ đạt mà còn lưu giữ dấu ấn của một kỳ thi có ý nghĩa đặc biệt, gắn với nhiều tên tuổi lớn trong lịch sử chính trị và văn hóa Việt Nam.
Bia tiến sĩ ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám.
Vì sao Nguyễn Trực đỗ Trạng nguyên năm 1442 nhưng đến năm 1484 mới được khắc tên?
Một chi tiết đáng chú ý là Nguyễn Trực phải chờ tới 42 năm sau ngày đăng khoa mới chính thức được lưu danh trên bia đá tại Văn Miếu.
Sau kỳ thi năm 1442, vua Lê Thái Tông từng đặt chủ trương dựng bia ghi tên những người đỗ tiến sĩ ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Tuy nhiên, kế hoạch này chưa được triển khai ngay trong thời gian đó.
Đến năm 1484, dưới thời vua Lê Thánh Tông, việc dựng bia đề danh tiến sĩ mới được thực hiện chính thức. Ngày 15/8 năm này, nhà vua ban chiếu cho dựng bia tại Văn Miếu, với mục đích tôn vinh người tài, khuyến khích tinh thần học tập và tạo động lực cho các thế hệ sĩ tử.
Trong đợt đầu tiên, triều đình cho dựng 10 tấm bia, ghi lại kết quả của 10 khoa thi diễn ra từ năm 1442 đến năm 1484. Tấm bia ghi danh những người đỗ khoa Nhâm Tuất năm 1442 là bia có niên đại sớm nhất. Trên đó, Nguyễn Trực được xếp ở vị trí đầu tiên với danh hiệu Trạng nguyên.
Các bia tiến sĩ được chế tác bằng đá, đặt trên lưng rùa. Trên mặt bia có bài ký viết bằng chữ Hán, do Đông các đại học sĩ Thân Nhân Trung biên soạn. Ngoài danh sách những người đỗ đạt, nội dung còn ghi thông tin về người soạn văn bia, người viết chữ và thời điểm dựng bia.
Đặc biệt, bài ký trên tấm bia có câu: “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia”. Đây là tư tưởng nổi tiếng, thể hiện quan niệm coi trọng nhân tài và vai trò của người có học đối với sự tồn vong, phát triển của đất nước.
Thân Nhân Trung từng đỗ tiến sĩ khoa Kỷ Sửu năm 1469. Trong bài ký năm 1484, ông đề cao vị trí của người tài đối với vận mệnh quốc gia, đồng thời nhấn mạnh trách nhiệm của các bậc quân vương trong việc tìm kiếm, đào tạo và trọng dụng nhân tài.
82 bia tiến sĩ – kho tư liệu quý về lịch sử khoa cử Việt Nam
Sau đợt dựng bia đầu tiên năm 1484, hoạt động khắc tên người đỗ tiến sĩ tiếp tục được duy trì qua nhiều triều đại. Hệ thống bia tại Văn Miếu ghi lại kết quả các kỳ thi từ năm 1442 đến năm 1779, qua đó phản ánh gần 300 năm lịch sử giáo dục và khoa cử Việt Nam.
Tấm bia cuối cùng được dựng vào năm 1780, ghi danh những người đỗ khoa thi năm 1779. Hiện nay, Văn Miếu - Quốc Tử Giám vẫn bảo tồn được 82 tấm bia tiến sĩ.
Giá trị của hệ thống di vật này không chỉ nằm ở việc lưu danh các bậc khoa bảng mà còn thể hiện qua những thông tin lịch sử được ghi chép trên từng tấm bia. Người nghiên cứu có thể tìm hiểu về thể lệ thi cử, hoạt động tổ chức và chấm thi, cũng như quan điểm giáo dục, tuyển chọn nhân tài của các triều đại.
Mỗi tấm bia vì thế được xem như một tư liệu lịch sử độc lập, góp phần tái hiện diện mạo nền giáo dục nước nhà trong nhiều thế kỷ. Những dòng chữ khắc trên đá còn cho thấy người xưa nhận thức sâu sắc như thế nào về vai trò của tri thức đối với sự phát triển của quốc gia.
Đến nay, Văn Miếu - Quốc Tử Giám còn lưu giữ 82 tấm bia tiến sĩ.
Năm 2011, toàn bộ 82 bia tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám được UNESCO đưa vào Danh mục Di sản tư liệu thế giới thuộc Chương trình Ký ức thế giới. Sự kiện này khẳng định giá trị nổi bật của hệ thống bia đá đối với lịch sử, văn hóa và giáo dục không chỉ của Việt Nam mà còn của nhân loại.
Từ Trạng nguyên Nguyễn Trực đến hàng nghìn người đỗ đạt được khắc tên qua các thời kỳ, bia tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám là minh chứng cho truyền thống hiếu học lâu đời của dân tộc. Những di sản này cũng truyền tải thông điệp có ý nghĩa đến hôm nay: Tri thức và nhân tài luôn là nền tảng quan trọng để xây dựng, phát triển đất nước.
