Nhân chứng sống kể về 900 hài cốt trong công viên Lê Thị Riêng, từng phát hiện xương người cùng nhiều di vật
Gần 60 năm sau cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968, nhiều thông tin liên quan đến nơi chôn cất hàng trăm liệt sĩ tại khu vực nghĩa trang Đô Thành xưa, nay là công viên Lê Thị Riêng (TP.HCM), đang dần được làm sáng tỏ qua lời kể của các nhân chứng và tư liệu lịch sử.
Tại Hội thảo xác minh kết luận thông tin về liệt sĩ, mộ liệt sĩ ở khu vực nghĩa trang Đô Thành (Chí Hòa - Sài Gòn) diễn ra ngày 8/6, nhiều nhân chứng từng trực tiếp chứng kiến hoặc tham gia xử lý hiện trường thời điểm đó đã kể lại những ký ức chưa từng quên suốt hơn nửa thế kỷ qua.
Các lời kể độc lập nhưng có nhiều chi tiết trùng khớp đã phần nào tái hiện quy mô cũng như quy trình chôn cất tập thể sau những trận đánh ác liệt của Tết Mậu Thân 1968.
Hố chôn tập thể dưới lòng đất
Ông Nguyễn Thành Phước, sống tại đường Nguyễn Thị Chuồi (xã Xuân Thới Sơn), cho biết thời điểm Tết Mậu Thân 1968 ông mới 12 tuổi và sống gần khu vực nghĩa trang Đô Thành. Theo ký ức của ông, chính quyền thời điểm đó đã huy động xe cơ giới đào 3 hầm lớn trong khuôn viên nghĩa trang.
Mỗi hầm rộng khoảng 4 m, dài chừng 50 m nhưng chỉ có 2 hầm được sử dụng để chôn cất, hầm còn lại bỏ trống.
Ông Phước nhớ lại các thi thể được xếp thành từng lớp, đầu nối đầu trong những rãnh sâu do xe ủi tạo nên.
"Các thi thể được xếp chôn đầu nối đầu thành từng lớp, mỗi lớp có số lượng khoảng 100 người. Sau mỗi tầng, nhân viên tiến hành rắc chất bột khử khuẩn màu trắng, lót một ván gỗ kết hợp nylon rồi mới tiếp tục an táng lớp người tiếp theo", ông kể.
Cũng là người trực tiếp chứng kiến việc chôn cất tập thể, ông Nguyễn Đình Đạt (ngụ đường Huỳnh Tấn Phát, phường Tân Mỹ) cho biết sau khi lệnh thiết quân luật được nới lỏng, ông theo cha đến khu vực cổng nghĩa trang trên đường Lê Văn Duyệt, nay là đường Cách Mạng Tháng Tám.
Theo lời ông Đạt, thời điểm đó khu vực bên trong nghĩa trang có rất đông người và nhiều thi thể nằm la liệt. Vì tò mò, ông tiến sâu thêm vài mét vào bên trong cổng để quan sát.
Tại đây, ông tận mắt nhìn thấy các thi thể trên xe tải phần lớn mặc thường phục tối màu, đặc trưng của lực lượng biệt động thành, bụng vẫn còn thắt dây nịt quân dụng.
"Cả đời này tôi không thể nào quên khoảnh khắc đó", ông rưng rưng nói.
Ông Đạt cho biết thêm trước khi thi thể được chuyển vào nghĩa trang chôn cất, lực lượng chức năng khi đó tiến hành phân loại tại chiến trường.
"Họ tịch thu vũ khí trước, sau đó để lại băng đạn hoặc các dấu hiệu như dép cao su (dép râu), dây đạn súng ngắn bên cạnh thi thể để phân biệt với lính cộng hòa hoặc dân thường", ông cho hay.
Trong khi đó, ông Võ Huy Thịnh (ngụ đường Nguyễn Văn Trỗi, phường Cầu Kiệu) kể khoảng vài tuần sau đợt giao tranh đầu tiên của năm 1968, ông theo dòng xe cứu thương hú còi liên tục từ hướng Ông Tạ vào nghĩa trang Đô Thành.
Theo ông Thịnh, khu vực hố chôn nằm trên nền đất trũng cũ, gần trục đường chính từ cổng dẫn vào nhà xác nghĩa trang, hướng về phía cư xá Bắc Hải.
Dấu tích còn lại sau nhiều thập kỷ
Một trong những vấn đề được nhiều đại biểu quan tâm tại hội thảo là liệu hố chôn tập thể có còn nguyên sau khi nghĩa trang Đô Thành được giải tỏa vào năm 1983 hay không.
Nhiều nhân chứng cho rằng trong quá trình giải tỏa, khu vực được cho là hố chôn tập thể hoàn toàn không bị đào bới hay di dời hài cốt.
Ông Nguyễn Thành Phước cho biết khi bốc mộ chuyển về Lái Thiêu và Bình Hưng Hòa năm 1983, chỉ những phần mộ cá nhân có bia tên rõ ràng mới được di dời.
"Khi tiến hành bốc cốt liệt sĩ chuyển về Lái Thiêu và Bình Hưng Hòa vào năm 1983, việc di dời chỉ áp dụng đối với những phần mộ tư nhân có bia chí rõ ràng. Riêng những khu vực bị san phẳng từ năm 1968 như hầm mộ tập thể thì hoàn toàn được giữ nguyên trạng, không ai đụng đến", nhân chứng Nguyễn Thành Phước nói.
Thông tin này tiếp tục được củng cố qua những lần phát hiện hài cốt trong quá trình cải tạo công viên năm 1987.
Ông Phan Văn Mưa, khi đó làm việc tại Công ty Công trình đô thị quận 10 cũ, cho biết trong lúc thi công hồ nước tại công viên, đơn vị đã phát hiện nhiều dấu tích hài cốt cùng các di vật như quần áo, dép cao su, băng đạn và lựu đạn.
"Tôi tự tay tham gia thu gom, vệ sinh số hài cốt này để chuyển về thờ phụng tại chùa An Quốc theo chỉ đạo của ban lãnh đạo đơn vị lúc đó", ông Mưa cho hay.
Để phục vụ công tác xác minh, ông Mưa cũng cung cấp cho cơ quan chức năng nhiều mốc định vị hiện trạng như vị trí cây thánh giá lớn trong ảnh tư liệu cũ, khu mộ đồng chí Lê Thị Riêng, đoạn tường cũ và cây me tây phía sau bia tưởng niệm cố Tổng bí thư Trần Phú.
Ông Nguyễn Thành Phước cho biết thêm trong giai đoạn thi công hồ bơi và đắp đồi nhân tạo từ năm 1987-1988, nhiều hài cốt cùng đạn dược tiếp tục bị phát lộ. Sau đó, công nhân đã lập một đài mộ vô danh trên đồi công viên và các phương tiện cơ giới được yêu cầu dừng thi công để tránh xáo trộn khu vực này.
Từ những dữ liệu và lời kể của nhân chứng, nhiều ý kiến nhận định hai hầm mộ tập thể quy mô lớn với hàng trăm chiến sĩ có thể vẫn còn nguyên dưới lòng đất công viên Lê Thị Riêng suốt nhiều thập kỷ qua.
Phát biểu tại hội thảo, Phó thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà, Trưởng Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, khẳng định các nguồn tư liệu cùng lời kể nhân chứng đã cung cấp cơ sở thực tiễn quan trọng để xác định công viên Lê Thị Riêng là nơi chôn cất các liệt sĩ và đồng bào hy sinh trong chiến tranh.
Phó thủ tướng yêu cầu các cơ quan chức năng, trực tiếp là Bộ Tư lệnh TP.HCM, khẩn trương xây dựng phương án kỹ thuật, kết hợp bản đồ lịch sử với công nghệ radar quét ngầm để tiến hành khảo sát và khai quật theo đúng quy định pháp luật.
Mục tiêu đặt ra là đến tháng 7 tới, hài cốt các liệt sĩ sẽ được tìm thấy và đưa về nơi an táng, hướng tới Kỷ niệm 79 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2026).
