Cuối đời éo le ít ai biết của cha đẻ bếp không khói Hoàng Cầm, hàng chục năm sống trong khó khăn
Nhắc đến đại úy Hoàng Cầm, nhiều người sẽ nhớ ngay đến chiếc bếp không khói nổi tiếng gắn liền với những năm tháng kháng chiến gian khổ của quân đội Việt Nam. Thế nhưng phía sau sáng kiến đi vào lịch sử ấy lại là cuộc đời bình dị của một người lính luôn tận tụy với đồng đội, với nhân dân và chưa bao giờ xem công lao của mình là điều để tự hào hay kể công.
Người lính tạo ra “bếp không khói” huyền thoại
Những ngày cuối tháng 5, chúng tôi có dịp gặp ông Hoàng Thư, con trai cả của cụ Hoàng Cầm, tại căn nhà nhỏ trên phố Điện Biên Phủ (Hà Nội) - nơi lưu giữ nhiều ký ức về người cha quá cố.
Ở tuổi 82, ông Thư vẫn nhớ rất rõ từng câu chuyện về cha mình. Trong ký ức của ông, cụ Hoàng Cầm là người sống giản dị, ít nói về bản thân nhưng lúc nào cũng đau đáu nghĩ cách giúp bộ đội và người dân vơi bớt khó khăn.
Khi được hỏi điều gì có thể khái quát cuộc đời của cha mình, ông Thư im lặng khá lâu rồi nhẹ nhàng nói: “Tận tụy”.
Theo ông Thư, niềm vui lớn nhất của gia đình không nằm ở việc Bộ Quốc phòng đề nghị truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân cho cụ Hoàng Cầm, mà là việc những đóng góp âm thầm của cụ được mọi người nhớ đến.
Trong mắt con trai, cụ Hoàng Cầm là người lính sống đúng tinh thần “Bộ đội Cụ Hồ”, luôn đặt lợi ích của quân đội và nhân dân lên trên hết. Ông cũng là người cha mẫu mực, dạy con bằng hành động nhiều hơn lời nói.
Nhớ lại những năm kháng chiến, ông Thư cho biết cụ Hoàng Cầm nhập ngũ năm 1947 và được giao nhiệm vụ nuôi quân. Trong chiến dịch Hoàng Hoa Thám, cụ tận mắt chứng kiến nhiều đồng đội hy sinh vì máy bay địch phát hiện khói bếp rồi ném bom tập kích. Chính điều đó thôi thúc cụ tìm cách tạo ra một loại bếp có thể nấu ăn mà không lộ khói.
Ý tưởng ấy được cụ ấp ủ đến chiến dịch Hòa Bình giai đoạn 1951 - 1952. Một lần đứng bên bờ suối quan sát làn khói bay quanh mái bếp, cụ bất ngờ nghĩ ra cách dẫn khói đi xa rồi lọc qua lớp đất ẩm để làm tan khói trước khi thoát ra ngoài.
Ngay trong ngày hôm đó, cụ mang xẻng ra đào thử nghiệm. Sau nhiều lần điều chỉnh hệ thống rãnh dẫn khói, chiếc bếp đặc biệt đã ra đời.
Điểm đặc biệt của bếp Hoàng Cầm nằm ở hệ thống đường rãnh kéo dài từ bếp lửa, được phủ bằng đất ẩm và cành cây. Khói khi thoát ra sẽ bị giữ lại, tản thấp sát mặt đất thay vì bốc cao, giúp tránh bị máy bay địch phát hiện.
Sáng kiến này nhanh chóng được phổ biến rộng rãi trong toàn quân, trở thành giải pháp quan trọng giúp bộ đội nấu ăn an toàn trong chiến tranh.
Đến tháng 10/1952, đơn vị quyết định lấy tên người sáng tạo để đặt cho loại bếp này. Từ đó, “bếp Hoàng Cầm” trở thành cái tên quen thuộc gắn với nhiều chiến dịch kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ.
Nhờ sáng kiến đặc biệt ấy, cụ Hoàng Cầm được trao Huân chương Chiến công hạng Nhì và được báo công với Bác Hồ tại Đại hội Anh hùng, chiến sĩ thi đua toàn quốc lần thứ nhất diễn ra ngày 1/5/1952 tại xã Kim Bình, huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang.
Tại đại hội, cụ còn được Bác Hồ tặng một chiếc đồng hồ đeo tay là chiến lợi phẩm thu được của địch.
Người mang sinh kế lên vùng núi Tam Đảo
Theo ông Hoàng Thư, sau chiến thắng Điện Biên Phủ, cụ Hoàng Cầm tiếp tục phục vụ trong quân đội đến năm 1959 rồi xuất ngũ.
Sau một thời gian làm việc tại cửa hàng kem Thủy Tạ ở Hà Nội, cụ quyết định đưa gia đình lên Tam Đảo khai hoang sinh sống.
Trong ký ức của ông Thư, Tam Đảo thời điểm ấy vô cùng khắc nghiệt. Người dân chủ yếu sống dựa vào cây su su và dong riềng để đổi lấy gạo.
Ông Thư vẫn nhớ như in những lần cùng cha chở xe su su nặng hàng tạ xuống núi đổi gạo. Đường đèo dốc khiến nhiều lần hai cha con không thể ghìm nổi xe, su su đổ vương vãi khắp đường.
Không chỉ lo cho gia đình, cụ Hoàng Cầm còn luôn nghĩ cách giúp người dân địa phương cải thiện cuộc sống.
Cụ từng đạp xe hơn 150 km về Hải Hậu (Nam Định cũ) mang giống bắp cải về trồng tại Tam Đảo. Sau đó, cụ còn đưa nghề làm miến dong lên vùng núi và học cách làm xì dầu từ Hà Nội để dạy lại cho người dân.
Đặc biệt, vào khoảng những năm 1970 - 1972, khi cuộc sống của người dân Tam Đảo vô cùng khó khăn, cụ Hoàng Cầm đã bàn với người anh đang làm tại kem Thủy Tạ tìm đầu ra cho nghề làm que kem bằng tre sặt tại địa phương.
Những “que kem cứu đói” ấy sau này trở thành nguồn thu nhập giúp nhiều hộ dân vượt qua giai đoạn khó khăn kéo dài.
Điều khiến người dân cảm phục là dù chính cụ là người tìm ra công việc cho cả làng nhưng gia đình cụ vẫn nhận số lượng làm như mọi hộ dân khác, không hề có sự ưu tiên.
Cuộc đời sống theo lời Bác dạy
Theo lời kể của ông Thư, cụ Hoàng Cầm cả đời giữ lối sống giản dị, tiết kiệm đúng chất người lính Cụ Hồ.
Một trong những kỷ vật khiến ông day dứt nhất chính là chiếc đồng hồ được Bác Hồ tặng.
Năm 1967, trước khi ông Hoàng Thư lên đường vào Nam chiến đấu, cụ Hoàng Cầm đã trao lại chiếc đồng hồ cùng lời dặn phải luôn nhớ về trách nhiệm của người lính.
Tuy nhiên, trong quá trình hành quân trên tuyến Trường Sơn, thấy các chiến sĩ giao liên không có đồng hồ để căn giờ đưa bộ đội vượt trọng điểm bom đạn, ông Thư đã quyết định tặng lại chiếc đồng hồ ấy.
Khi trở về và kể lại câu chuyện, cụ Hoàng Cầm chỉ nhẹ nhàng nói: “Thế cũng là giúp quân đội ta, con làm thế là đúng”.
Cụ Hoàng Cầm trong những năm tháng cuối đời. ẢNH: GIA ĐÌNH CUNG CẤP
Những năm cuối đời, sức khỏe cụ Hoàng Cầm yếu dần. Có thời gian, cả gia đình ông Hoàng Thư phải sống trong căn phòng tập thể rộng khoảng 9 m2 tại khuôn viên Trường THPT Phan Đình Phùng.
Hoàn cảnh khó khăn đến mức nhiều đêm cụ Hoàng Cầm phải nằm dưới đất nhường chỗ cho con cháu nghỉ ngơi.
Mãi đến khi đại tá Nguyễn Kim Đức biết được hoàn cảnh của cụ và báo cáo lên cấp trên, Bộ Quốc phòng mới giải quyết chế độ nhà ở cho người cựu chiến binh đặc biệt này.
Năm 1994, cụ Hoàng Cầm được cấp căn nhà tại số 28 Điện Biên Phủ, Hà Nội. Tuy nhiên, cụ chỉ sống tại đây thêm khoảng hai năm rồi qua đời.
Theo ông Hoàng Thư, suốt cuộc đời mình, cụ Hoàng Cầm gần như chưa từng kể về chiến công hay công trạng của bản thân, kể cả sáng kiến chiếc bếp mang tên mình.
“Tôi chỉ biết nhiều hơn về chiến công của cha khi phụ giúp cụ sắp xếp huân chương. Hỏi đến đâu thì cụ mới nói ngắn gọn về từng phần thưởng đến đó”, ông Thư xúc động nhớ lại.
