Bí mật Bạch Đằng 1288: Cách quân dân nhà Trần cắm cọc gỗ xuống sông, đỉnh cao nghệ thuật quân sự Việt Nam
Trận chiến trên sông Bạch Đằng năm 1288 là một trong những trận đánh lẫy lừng nhất lịch sử Việt Nam. Cho đến nay, những câu hỏi xoay quanh cọc gỗ được cắm xuống lòng sông vẫn khiến hậu thế phải đau đầu. Hiện vẫn chưa một tài liệu hay công trình khoa học quân sự nào mô tả cách quân lính nhà Trần đóng cọc trên sông ra sao.
Năm 2021, VietNamNet cho biết, kỹ sư chế tạo vũ khí Vũ Đình Thanh đưa ra một giả thuyết kỹ thuật liên quan đến chiến thuật sử dụng cọc gỗ trong trận Bạch Đằng năm 1288, cho rằng phương án “đặt cọc” có thể hợp lý hơn so với cách hiểu phổ biến là “đóng cọc” xuống lòng sông.
Theo ông Thanh, việc “đóng cọc” gặp nhiều hạn chế về mặt kỹ thuật và yếu tố bí mật. Ông cho rằng đóng cọc xuống lòng sông lớn như Bạch Đằng, nơi nước sâu, đáy bùn và chịu ảnh hưởng thủy triều mạnh, là công việc rất khó thực hiện, đặc biệt trong điều kiện chiến tranh. Quá trình này nếu kéo dài nhiều ngày sẽ khó tránh khỏi bị đối phương phát hiện.
Kỹ sư Thanh nhấn mạnh, các sử liệu trong và ngoài nước đều ghi nhận chiến thuyền Nguyên Mông bị mắc vào bãi cọc ở dòng chính cửa sông Bạch Đằng – khu vực có luồng nước sâu và rộng, nơi đoàn thuyền lớn của đối phương buộc phải đi qua. Theo ông, đây không phải là vị trí thuận lợi để tiến hành việc đóng cọc theo cách truyền thống.
Từ những phân tích trên, ông Thanh đề xuất giả thuyết quân Trần không “đóng” mà “đặt” cọc xuống lòng sông. Theo đó, cọc được chế tạo bằng gỗ nhẹ nhưng chắc, một đầu bịt sắt nhọn, đầu còn lại gắn với khối đá nặng. Khi thả xuống sông, phần đá sẽ kéo cọc chìm xuống đáy, còn đầu nhọn hướng lên trên, tạo thành chướng ngại vật nguy hiểm đối với tàu thuyền.
Ông cho rằng phương án này cho phép triển khai nhanh, bảo đảm yếu tố bí mật và phù hợp với yêu cầu tác chiến bất ngờ. Các cọc có thể được vận chuyển bằng thuyền nhỏ, mỗi thuyền mang theo vài cọc. Khi có lệnh, quân Trần chỉ cần thả cọc xuống luồng chính trong thời gian ngắn mà đối phương khó phát hiện.
Theo giả thuyết này, việc nhử địch vào khu vực cửa sông kết hợp với thời điểm thủy triều rút sẽ khiến thuyền lớn của quân Nguyên Mông bị mắc cạn, hư hỏng, trong khi thuyền nhỏ, nhẹ của quân Trần vẫn cơ động để tổ chức tấn công. Sau trận đánh, các cọc có thể được thu dọn để bảo đảm giao thông đường thủy.
Kỹ sư Vũ Đình Thanh khẳng định, đây mới chỉ là một giả thuyết kỹ thuật, chưa thể kết luận trận Bạch Đằng được thực hiện bằng phương thức “đặt cọc” hay “đóng cọc”. Tuy nhiên, ông cho rằng giả thuyết này có cơ sở hợp lý, cần được giới sử học và các nhà nghiên cứu quân sự tiếp tục xem xét, phân tích và phản biện.
Theo “Đại Việt sử ký toàn thư”, trận thủy chiến trên sông Bạch Đằng năm 1288 diễn ra vô cùng quyết liệt. Đích thân Thượng hoàng Trần Thánh Tông, vua Trần Nhân Tông và Quốc công Tiết chế Trần Quốc Tuấn trực tiếp chỉ huy quân đội tham gia chiến đấu.
Tư liệu trong sách “Những trận đánh lẫy lừng trong sử Việt” ghi lại, sáng ngày 9/4/1288, thủy quân Nguyên do Ô Mã Nhi chỉ huy tiến vào cửa sông Bạch Đằng. Tướng Nguyễn Khoái dẫn quân Thánh Dực ra khiêu chiến, vừa đánh vừa nhử đối phương tiến sâu vào đoạn sông đã được bố trí bãi cọc. Khi thủy triều rút mạnh, quân Trần quay thuyền phản công, đánh thẳng vào đội hình thủy quân Nguyên. Trong cuộc giao tranh ác liệt này, viên tướng Nguyên Áo Lỗ Xích bị bắt sống.
Bị tấn công dồn dập trên sông, một bộ phận quân Nguyên bỏ thuyền, tìm cách chạy lên bờ thoát thân. Tuy nhiên, ngay khi vừa lên bờ, chúng tiếp tục rơi vào các trận địa phục kích của quân Trần và bị tiêu diệt. Cuộc chiến kéo dài từ buổi sáng đến chiều tối. Khi thế trận hoàn toàn sụp đổ, Ô Mã Nhi cùng tàn quân cố gắng chống cự trong tuyệt vọng trước khi bị đánh bại. Nguyên sử cũng xác nhận trận đánh diễn ra suốt cả ngày mới kết thúc.
Theo “Đại Việt sử ký toàn thư”, sau chiến thắng, quân dân Đại Việt bắt giữ hơn 400 chiến thuyền của giặc. Tướng Đỗ Hành bắt được Tích Lệ Cơ (Tích Lệ Cơ Ngọc) và giải về dâng lên Thượng hoàng Trần Thánh Tông. Tướng Phàn Tiếp của quân Nguyên cũng bị bắt sống.
Chiến thắng Bạch Đằng năm 1288 đã đập tan hoàn toàn ý đồ xâm lược Đại Việt của quân Nguyên, đánh dấu thất bại nặng nề nhất của đội quân từng chinh phạt khắp Á – Âu. Trận đánh này được đánh giá là một trong những chiến công quân sự vang dội, có tầm ảnh hưởng lớn trong lịch sử thế giới thời trung đại.
